Tại sao Cộng đồng kinh tế ASEAN không hưởng lợi từ thương chiến Mỹ-Trung?

AEC đã bỏ lỡ một cơ hội vàng để tăng tốc tham vọng đã nêu.

Cuộc chiến thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc đã tạo ra một cuộc tranh luận ở Đông Nam Á, về việc quốc gia nào sẽ hưởng lợi khi các công ty đa quốc gia dịch chuyển sản xuất ra khỏi Trung Quốc, tuy vậy vẫn có một sự im lặng khó hiểu về cơ hội dành cho Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC).

Với dân số 662 triệu người, độ tuổi trung bình là 28,8 so với 37 của Trung Quốc, cũng như tăng trưởng phụ thuộc vào thương mại và tài chính quốc tế của các quốc gia thành viên, cuộc chiến thương mại là cơ hội vàng cho AEC, khối kinh tế được thành lập vào năm 2015, nhằm hiện thực hóa tham vọng như là một công xưởng sản xuất của khu vực. Cuộc chiến thương mại cũng đã tạo ra một chất xúc tác nhằm thúc đẩy hội nhập sâu rộng hơn.

Nhìn chung, không ai hưởng lợi từ các cuộc chiến thương mại. Tuy nhiên, Đông Nam Á có lẽ sẽ được hưởng lợi khi chuỗi sản xuất giá trị gia tăng di dời khỏi Trung Quốc trong giai đoạn chuyển tiếp. Trong khi các quốc gia thành viên ASEAN thuộc AEC sẽ tiếp tục cạnh tranh nhằm thu hút sản xuất, nền kinh tế khu vực nên tận dụng các nguồn lực sẵn có để làm cho mỗi nước thành viên trở nên thu hút hơn và thúc đẩy sự phát triển của chuỗi giá trị khu vực.

Tuy nhiên, thay vì tập trung vào sự bổ khuyết trong ASEAN, các cuộc tranh luận lại hướng vào cạnh tranh trong ASEAN. Lương thấp và mức tăng trưởng cao khiến Việt Nam thường được coi là quốc gia hưởng lợi chính từ cuộc chiến thương mại, trong khi đó trung tâm tài chính Singapore được xem là bên thua thiệt, và quá trình hội nhập kém khiến Indonesia được coi là tụt hậu so với các nước thành viên Đông Nam Á nhanh nhẹn hơn.

Vấn đề rõ ràng nhất là việc triển khai AEC đã bị chậm lại một cách khó khăn. ASEAN có xu hướng đưa ra các chiến lược lớn nhưng chậm vạch ra chi tiết và xây dựng cơ chế. Kế hoạch Tổng thể Thực hiện AEC dự kiến sẽ được hoàn thành vào trước năm 2025, nhưng bốn năm kể từ khi AEC được thành lập, những vấn đề cơ bản vẫn còn đang được thảo luận.

Ví dụ, tại Hội nghị Hẹp Bộ trưởng Kinh tế ASEAN lần thứ 25 tại Phuket vào tháng 4 năm 2019, Cơ chế Một cửa ASEAN (ASW) vẫn còn đang được thảo luận, nhằm giảm thời gian hàng hóa phải chờ ở biên giới từ 10 xuống còn 3 ngày. Mặc dù AEC được cho là thúc đẩy các chuỗi giá trị khu vực, ASW sẽ là nền tảng của sự hội nhập chặt chẽ hơn. Do đó, một câu hỏi đặt ra là tại sao một khía cạnh quan trọng như vậy của AEC vẫn chưa được thống nhất.

Hơn nữa, Kế hoạch Tổng thể Thực hiện AEC yêu cầu loại bỏ các rào cản phi thuế quan (NTBs), chẳng hạn như mức hạn ngạch và yêu cầu xuất xứ địa phương. Tuy nhiên, trong số 6.000 NTB được xác định trong ASEAN, không một rào cản nào được gỡ bỏ thông qua quy trình AEC. Ngược lại, số lượng NTB đã tiếp tục tăng.

Trên tất cả các nhiệm vụ đề ra trước mắt của AEC, vấn đề cấu trúc đặt ra câu hỏi về việc liệu hội nhập kinh tế khu vực có thể được hiện thực hóa hay không.

Về cơ bản, thiết kế thể chế của AEC, được củng cố bởi “phương thức ASEAN”, có thể bao gồm các quy tắc như không can thiệp vào các vấn đề nội địa khác. Mặc dù “phương thức ASEAN” có thể hỗ trợ thuận lợi cho hòa bình và ngoại giao trong khu vực, vốn dĩ là lý do ban đầu mà ASEAN được thành lập, phương thức này không phù hợp cho các giao dịch thị trường xuyên biên giới liên quan đến các quyết định tư nhân và đồng tiền tư nhân.

Thật vậy, xây dựng hình ảnh AEC như một cộng đồng kinh tế hoặc thị trường đơn lẻ là sai lệch. Một thị trường đơn nhất nhìn chung đòi hỏi sự hội nhập chủ động, liên quan đến các thể chế chính thức thực thi các quy tắc của thị trường, và sự hội nhập bị động, bao gồm việc tự do hóa xuyên biên giới dựa trên nghĩa vụ không phân biệt đối xử và tiếp cận thị trường lẫn nhau.

Dẫu thế, “thị trường đơn nhất” của AEC không đáp ứng đầy đủ định nghĩa này. Trong một thị trường đơn nhất đầy đủ, các nguyên tắc cơ bản của thị trường như chính sách cạnh tranh là chủ đề của hội nhập chủ động. Tuy nhiên, AEC lại đặt điều kiện về “quy định quốc gia, chạy đua chính sách và các biện pháp tối ưu”. Sự mơ hồ này có nghĩa là các nước thành viên ASEAN có thể từ bỏ các cam kết AEC mà họ thấy bất tiện về mặt chính trị ở cấp độ trong nước.

Điểm yếu về thể chế này cũng thể hiện rõ trong hội nhập bị động, cụ thể là tiếp cận thị trường lẫn nhau. Chẳng hạn, việc di chuyển lao động chỉ giới hạn ở lao động có kỹ năng thuộc bảy ngành nghề, trong khi AEC không bảo đảm quyền tự do đi lại mà chỉ tạo điều kiện tiếp cận thị trường lao động ASEAN.

Hơn nữa, cơ chế giải quyết tranh chấp (DSM) là nền tảng cho các tổ chức quốc tế để giải quyết các vấn đề hợp tác và nâng cao độ tin cậy của các cam kết. Để đạt được điều này, DSM phải độc lập. Tuy nhiên, Tăng cường Cơ chế Giải quyết Tranh chấp của ASEAN (EDSM) thường dễ bị chính trị hóa. EDSM quy định rằng các tranh chấp chưa được giải quyết phải được thông qua bởi các cơ quan chính trị ASEAN như Hội nghị cấp cao ASEAN. Dẫu vậy, sự phân xử dựa trên các thực thể chính trị thay vì các thực thể độc lập có nghĩa là các nước đang lảng tránh EDSM; thật vậy, cơ chế này chưa bao giờ đúng với tên gọi của nó.

Các vấn đề trước mắt của AEC và các điểm yếu về cấu trúc rộng hơn, cũng như hình ảnh sai lệch của AEC, đồng nghĩa với việc các công ty và nhà đầu tư đa quốc gia thường bỏ qua AEC khi dịch chuyển dây chuyền sản xuất ra nước ngoài. Do đó, AEC đã bỏ lỡ một cơ hội vàng trong cuộc chiến thương mại nhằm đẩy nhanh tham vọng đã được nêu.

(*) Shah Suraj Bharat là một nghiên cứu sinh tại Trung tâm nghiên cứu ASEAN, Đại học Gadjah Mada. Follow tài khoản Twitter của anh ấy @ShahSurajBharat.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: Cộng đồng kinh tế ASEAN, hưởng lợi, thương chiến, Mỹ-Trung