Phải chăng WTO đang mất đi vị thế của mình?

WTO18062019

Những năm gần đây, trong nhiều trường hợp, vai trò của Tổ chức thương mại thế giới với tư cách là một thiết chế tối cao quản lý về vấn đề quy tắc thương mại đang bị đặt dấu chấm hỏi.

Ngày càng nhiều quan ngại về việc WTO đang đánh mất tiếng nói trong giải quyết những vấn đề thương mại cũng như tranh chấp giữa các thành viên. Bên cạnh đó, một số lượng lớn các thành viên của tổ chức, phần lớn đến từ các nền kinh tế phát triển bắt đầu đặt câu hỏi về khả năng WTO giải quyết những thách thức đã tồn tại bấy nay trong quan hệ thương mại giữa các thành viên. Các quốc gia đang phát triển dường như cũng có chung cảm xúc khi họ nhận thấy WTO không đủ khả năng để bảo vệ lợi ích của họ. Cảm xúc vừa nêu có thể cảm nhận rõ ràng tại cuộc gặp G20 vừa kết thúc tại Nhật Bản.

Sự ra đời của GATT và sau đó là WTO đã mang đến sự phát triển mạnh mẽ cho hệ thống pháp lý điều chỉnh nền thương mại thế giới. Tổ chức này đã thiết lập các quy tắc nền tảng cho thương mại xuyên biên giới, khai sinh cơ chế giải quyết tranh chấp giữa các nước thành viên nhằm đảm bảo lợi ích của những nền kinh tế đang phát triển. Thiết chế thương mại lớn nhất hành tinh đã thành công trong việc đạt được các mục tiêu đã nêu. Tuy nhiên, những năm gần đây, nền tảng của WTO đã bị lung lay dữ dội vì nhiều lý do. Năm 2015, tổ chức đã chứng kiến thất bại to lớn tại Vòng đàm phán Doha. Cần nhớ rằng, hơn 10 năm trước, một chương trình nghị sự đầy tham vọng đã được đề xuất nhằm tiến tới giảm rào cản thương mại, hỗ trợ các quốc gia nghèo và giải quyết những vấn đề gai góc như trợ cấp nông nghiệp. Sự đổ vỡ của Vòng đàm phán Doha đã làm xói mòn hình ảnh của WTO nhưng một thiết chế thương mại đa phương cũng như đẩy các nước nghèo vào tình cảnh khốn cùng.

Từ khi WTO được thành lập, chỉ một vài cuộc thảo luận thương mại đa phương là đạt được kết quả như mong đại. Các nước thành viên vẫn bất đồng khi đề cập đến những vấn đề trọng tâm như trợ cấp nông nghiệp, an ninh lương thực, cấm trợ cấp đối với lĩnh vực đánh bắt cá trái phép, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và thương mại dịch vụ.

Hơn 100 quốc gia thành viên cũng không thể tìm được tiếng nói chung về những đề mới như thương mại điện tử ngay cả khi đã tranh cãi với nhau suốt gần một thập kỷ. Chán nản trước sự thay đổi chậm chạp của tổ chức thương mại lớn nhất hành tinh, 76 nước đã tổ chức riêng những cuộc thảo luận nhằm đàm thoại về vấn đề này. Các nền kinh tế phát triển cáo buộc nhóm nước đang phát triển dẫn đầu bởi Ấn Độ và Nam Phi phải chịu trách nhiệm cho sự bế tắc trong sự phát triển của WTO.

Trong giai đoạn ông Trump cầm quyền, vai trò của WTO càng bị xói mòn dữ dội khi chính quyền Mỹ hiện tại đe dọa sẽ rút khỏi tổ chức đã nêu. Tổng thống Trump đã chấm dứt tư cách thành viên của Hoa Kỳ trong Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương ngay ngày đầu tiên trở thành người đứng đầu Nhà Trắng trên cơ sở quan ngại rằng xứ cờ hoa đã và đang bị lợi dụng bởi các đối tác thương mại. Mỹ đã đơn phương áp thuế lên hầu hết các nước công nghiệp phát triển thay vì sử dụng cơ chế của WTO để giải quyết tranh chấp thương mại với những quốc gia khác. Đối nghịch với chính quyền Tổng thống Obama vốn dựa vào WTO để thảo luận về những xung đột phát sinh với các đối tác thương mại (giai đoạn 2009 – 2017, Hoa Kỳ đã đệ trình 25 khiếu nại lên tổ chức thương mại lớn nhất thế giới). Con số này cao hơn so với các nước khác quốc gia khác. Điều thú vị là 16/25 khiếu nại trong số này là nhằm vào Trung Quốc.

Sự không hài lòng của chính quyền Trump về cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO cùng việc họ từ chối bổ nhiệm thẩm phán cho Cơ quan phúc thẩm đã tạo ra tâm lý không chắc chắn liên quan đến tương lai tổ chức này. Nếu các thẩm phán không được bổ nhiệm vào tháng 12/2019, thiết chế giải quyết tranh chấp sẽ không thể tiếp tục hoạt động.

WTO cũng sẽ đối mặt với tình trạng quá tải về số lượng vụ việc cần giải quyết. Bên cạnh đó áp lực còn đến từ những vấn đề phi thương mại các nước thành viên đệ trình lên Ban hội thẩm và Cơ quan phúc thẩm của tổ chức thương mại lớn nhất hành tinh như lao động, tiêu chuẩn môi trường, đầu tư nước ngoài, cạnh tranh, mua sắm chính phủ, tạo thuận lợi đầu tư và thương mại.

Đây cũng là thời điểm chín muối để tất cả quốc gia thành viên áp dụng những biện pháp cải tổ và ngăn không để WTO mất đi vai trò lãnh đạo của mình. Các nước trong khối cần đạt đồng thuận ngay về cơ chế giải quyết tranh chấp – vấn đề cốt tử về cấu trúc nhằm tránh để cơ quan này đổ vỡ. Sự thất bại của WTO sẽ là một cú sốc lớn đến không chỉ hệ thống thương mại đa phương mà còn cả nền kinh tế toàn cầu nói chung.

Nguồn: International policy Digest

Từ khóa: WTO, giải quyết tranh chấp, vai trò, thương mại