Những cái bẫy trong một hệ thống thương mại không dựa trên lòng tin

toancauhoa2707

Hệ thống thương mại toàn cầu đang đứng trước sức ép lớn hơn bao giờ hết trong lịch sử tồn tại của mình. Cuộc chiến thương mại lớn nhất trong gần thế kỷ nay đang dần phủ bóng đen lên thế giới, các biện pháp trả đũa thương mại ngày càng trở nên phổ biến còn Tổ chức thương mại thế giới (WTO) thì đã tỏ rõ sự bất lực trong việc khôi phục trật tự giao thương giữa các quốc gia.

Các cuộc thảo luận về bản chất những biến động đã nêu thường tập trung vào những nhân tố như tần suất vi phạm các quy tắc thương mại, biện pháp đơn phương hạn chế giao thương do chính quyền Mỹ áp dụng thời gian gần đây. Những yếu tố này rõ ràng là giữ vai trò quan trọng góp phần làm xấu đi mối quan hệ thương mại giữa các nước; tuy vậy còn một nhân tố khác không hề xuất hiện trong những thỏa thuận kết nối giao thương hay trong các chương trình nghị sự của các cuộc đàm phán nhưng được nhận định là giữ vai trò quan trọng không kém (hoặc hơn) những nhân tố đã nêu chính là lòng tin.

Vấn đề là lòng tin

Trong suốt nhiều năm sau hai cuộc thế chiến, các nước đều tin tưởng rằng các đối tác thương mại của họ chia sẻ tầm nhìn chung về tự do thương mãi và xây dựng hệ thống giao thương dựa trên luật lệ. Những quốc gia tham gia vào cam kết Bretton Woods vào năm 1948 đã tạo nền móng cho sự ra đời của một hệ thống thương mại mở với niềm tin lợi ích quốc gia chỉ có thể được ở mức tối đa nếu các nước cùng hợp tác với nhau trong một hệ thống thương mại chung. Như vậy, hệ thống thương mại thế giới hình thành không chỉ trên nền tảng những quy tắc đã được thống nhất và còn bởi “tinh thần” và “mục đích” của từng thành viên đã được chuyển hóa thành quy định chung.

Niềm hy vọng rằng các nước không những sẽ thực thi đầy đủ những cam kết của mình trong hệ thống thương mại toàn cầu mà sẽ đi xa hơn trong việc xác lập và những nghĩa vụ mới đã phản ánh niềm tin của nhiều quốc gia về lợi ích của mở cửa thương mại.

Những quốc gia ủng hộ thương mại tự do ngay từ ban đầu cảm thấy họ được gắn kết bởi sự tương trợ và lợi ích chung. Ý thức về tính cộng đồng và lòng tin được bộc lộ rõ nhất vào những năm đầu sau khi thế giới bước ra từ các cuộc thế chiến – thời điểm mà những ký ức về tác hại của chủ nghĩa bảo hộ vào thập niên 30 vẫn còn tươi mới cũng như việc các nước ủng hộ thương mại tự do dựa trên luật lệ thời kỳ này tương đối đồng nhất với nhau về nhiều phương diện. Tâm lý hứng khởi đã nêu tiếp tục được duy trì một cách đầy mạnh mẽ và kéo dài suốt nhiều thập kỷ sau đó khi ngày càng nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ tham gia GATT (Thỏa thuận chung về thuế quan và thương mại) và sau này là WTO.

Những sự kiện nêu trên đều chứa đựng yếu tố về nặng về cảm xúc tinh thần và có phần ngây thơ. Tuy nhiên, nó chính là chất keo vô hình kiến tạo nên hệ thống thương mại tồn tại suốt 7 thập kỷ qua. Dù vậy, lòng tin và những cam kết dài hạn về lợi ích chung trên cơ sở hệ thống giao thương với nền tảng luật lệ đang dần đổ vỡ. Nhiều nước đang lựa chọn những chính sách thương mại với tầm nhìn ngắn hạn; quy tắc giao thương quá mỏng manh trước sức ép gia tăng và niềm tin vào thương mại tự do đang dần bị lu mờ. Niềm tin xói mòn là một trong những nguyên nhân khiến gây rạn nứt hệ thống thương mại toàn cầu.

Niềm tin ban đầu cho rằng những quy tắc thương mại không cần chặt chẽ và chi tiết. Các quy định điều chỉnh hệ thống pháp luật tại mỗi quốc gia liên quan trong những cam kết thương mại được cho là không cần thiết khi lòng tin về sự phát triển của hệ thống quy định giao thương và yếu tố thi hành được đảm bảo dựa trên nền tảng không phân biệt đối xử và tự do còn đang mạnh mẽ. Bên cạnh đó, cũng do dựa trên ý thức rằng tất cả quốc gia sẽ thực hiện đầy đủ các quy tắc đã đặt ra, hệ thống giải quyết tranh chấp đã không được xây dựng một cách hoàn thiện với quyền lực đầy đủ. Những khái niệm thương mại như đối xử đặc biệt và thuận lợi hơn cũng như quyền miễn trừ với lý do an ninh quốc gia không được diễn giải cụ thể cũng do nguyên nhân lòng tin giữa các nước mặc định rằng những quy định này sẽ không bị lạm dụng.

Không phải là một chuyên gia cũng nhận ra rằng niềm tin đã nêu không còn tồn tại hiện nay. Đồng thời, xây dựng lại niềm tin về hệ thống thương mại – thứ đã từng tồn tại trong quá khứ là không khả thi. Nếu điều này là sự thật, các quan hệ và thương mại cần được điều chỉnh lại nhằm làm giảm những rạn nứt hiện hữu.

Mặc dù lòng tin là thứ khó có thể luật hóa hay định lượng, sự rệu rã của lòng tin đang diễn ra khá rõ ràng và nghiêm trọng. Không gì hủy hoại sự ủng hộ thương mại mở nghiêm trọng hơn là khi niềm tin về điều này dần mất đi; với lòng tin không còn, các quy tắc thương mại sẽ bị vô hiệu, đồng thời những khoảng trống pháp sẽ trở thành cái cớ biện minh cho nhiều biện pháp phân biệt đối xử và hạn chế giao thương trên khắp thế giới.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: tự do thương mại, Hoa Kỳ, niềm tin, đổ vỡ