Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Một nghiên cứu mới của IMF cho thấy, các yếu tố kinh tế vĩ mô, chứ không phải thuế quan, mới là nguyên nhân dẫn đến thay đổi trong cán cân thương mại giữa hai quốc gia.

Gần đây, khái niệm cán cân thương mại song phương (sự chênh lệch giữa giá trị xuất khẩu và nhập khẩu giữa hai quốc gia) đã được tiến hành nghiên cứu kỹ lưỡng. Một số nhà làm chính sách lo ngại, thực trạng thâm hụt thương mại lớn và đang tăng nhanh ở nước họ là kết quả của các chính sách không công bằng, làm bóp méo hoạt động thương mại quốc tế. Nhưng dùng thuế quan để điều chỉnh cán cân thương mại song phương có phải là một cách làm đúng đắn?

Câu trả lời trước mắt là “không”. Nghiên cứu nhóm tác giả Johannes Eugster, Florence Jaumotte, Margaux MacDonald, và Roberto Piazza, đăng tại Chương 4, Báo cáo Dự báo Kinh tế Thế giới 2019 của IMF phát hành trong tháng này đã cho thấy, các thay đổi do thuế quan gây ra trong cán cân thương mại với một nước cụ thể có khả năng bị bù trừ bởi các thay đổi trong cán cân thương mại với các nước đối tác khác, do hiện tượng chuyển hướng thương mại, và vì vậy, cán cân thương mại tổng thể (tổng tất cả các cán cân thương mại song phương với các nước) sẽ chỉ thay đổi ít, hoặc không thay đổi.

Thay vào đó, các yếu tố kinh tế vĩ mô mới chính là nguyên nhân làm thay đổi cán cân thương mại. Nghiên cứu nhận thấy, trong hai thập kỷ qua, hầu hết các thay đổi trong cán cân thương mại song phương là do tác động của các nhân tố vĩ mô kết hợp lại – gồm có: chính sách tài khóa, chu kỳ tín dụng, và, trong một vài trường hợp, là chính sách tỷ giá và hoạt động trợ cấp trên diện rộng cho các ngành xuất khẩu. Ngược lại, các thay đổi trong cán cân thương mại do thuế quan gây ra lại giữ một vai trò nhỏ hơn nhiều.

Nhưng không có nghĩa là thuế quan không gây thiệt hại cho các quốc gia. Trong bối cảnh chuỗi giá trị toàn cầu (tức các khâu trong quá trình sản xuất một sản phẩm được tiến hành ở nhiều nước khác nhau) đang ngày càng trở nên phổ biến trong nền kinh tế thế giới, việc thuế quan tăng mạnh có thể tạo ra các chi phí kinh tế lớn và lâu dài, đồng thời kéo theo các tác động lan truyền, khiến kinh tế toàn cầu xấu đi.

Lực đẩy kinh tế giải thích cho cán cân thương mại song phương

Nghiên cứu được tiến hành ở 63 quốc gia, trong thời gian 20 năm, và đối với 34 ngành, với mong muốn tìm hiểu và lượng hóa các nhân tố tác động đến cán cân thương mại song phương. Để đạt được mục tiêu đo lường trên, bài nghiên cứu đã đi tìm hiểu vai trò riêng biệt của từng nhân tố vĩ mô, thuế quan, và hoạt động sản xuất của các tổ chức quốc tế - được phản ánh phần nào trong cơ cấu theo ngành của mỗi nước (ví dụ, ngành sản xuất, dịch vụ, hoặc nông nghiệp)

Chúng tôi nhận thấy, trong 20 năm qua, sự thay đổi của các cán cân song phương, cũng như sự thay đổi của cán cân song phương tổng thể, đã bị tác động bởi các lực đẩy vĩ mô. Các nhân tố vĩ mô này gồm có: chính sách tài khóa, nhân khẩu học, và lực cầu trong nước yếu; ngoài ra còn có: chính sách tỷ giá và các chính sách kích cung trong nước, như trợ cấp cho các doanh nghiệp nhà nước hoặc trợ cấp cho các ngành xuất khẩu.

Ngược lại, các thay đổi trong cán cân song phương do thuế quan gây ra lại chiếm một vai trò nhỏ hơn, vì các mức thuế vốn đã ở mức thấp ở nhiều nước, và việc giảm thuế qua lại đã bù trừ tác động lên cán cân thương mại song phương. Biểu đồ dưới đây cho đây, đóng góp của từng nhân tố vào thay đổi cán cân thương mại song phương đối với một số cặp nước lớn. Ví dụ, các nhân tố vĩ mô giải thích đến 20% các thay đổi trong cán cân thương mại Hoa Kỳ-Đức trong giai đoạn 1995-2015 nhưng lại giải thích đến hơn 95% các thay đổi trong cán cân thương mại Hoa Kỳ-Trung Quốc.

Thuế quan và các tác động tràn của thuế quan

Mặc dù nghiên cứu cho thấy, tác động trực tiếp của thuế quan lên cán cân thương mại song phương là tương đối nhỏ, nếu so với các nhân tố vĩ mô, nhưng không có nghĩa là thuế quan không gây ra tác động. Trong dài hạn, nếu thuế quan thay đổi đủ lớn và liên tục, nhân tố này vẫn có thể tác động lớn đến hoạt động sản xuất của các tổ chức quốc tế, vì các công ty này sẽ điều chỉnh lại hoạt động đầu tư trong nước và quốc tế, và cơ cấu lại hoạt động sản xuất, ví dụ như sắp xếp lại chuỗi giá trị toàn cầu.

Kể từ giữa thập niên 1990, chi phí thương mại - như thuế quan, chi phí vận tải và chi phí truyền thông – đã giảm đáng kể, cùng thờ gian đó, phạm vi và độ phức tạp của các chuỗi giá trị toàn cầu cũng tăng lên. Hai xu hướng trên đã giúp các nước sản xuất hiệu quả hơn và tạo ra việc làm.

Ngày nay, hệ thống thương mại toàn cầu ngày càng hội nhập sâu rộng, điều này đồng nghĩa, một thay đổi lớn trong thuế quan sẽ ảnh hưởng đến các nước, và tạo ra tác động lan truyền sang các nước khác, khiến nền kinh tế thế giới tồi tệ hơn. Nghiên cứu nhận thấy, tăng thuế sẽ đặc biệt làm tổn hại các yếu tố sau: sản lượng, việc làm, năng suất, không chỉ ở các nền kinh tế trực tiếp áp thuế và bị áp thuế, mà còn ở các nước khác đang thực hiện các công đoạn khác nhau trong chuỗi giá trị.

Đối với hầu hết các nước, tác động của việc tăng thuế ở thời điểm hiện nay sẽ lớn hơn so với với thời điểm năm 1995. khi thuế quan đánh trên sản phẩm công nghiệp chế biến tăng bình quân 1%, các tác động tiêu cực của việc làm này sẽ lớn hơn so với với thời điểm năm 1995. Lấy ví dụ như trường hợp Đức và Hàn Quốc – các quốc gia với ngành công nghiệp chế tạo phát triển và tham gia sâu rộng vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, khi thuế quan đánh trên sản phẩm chế tạo tăng bình quân 1%, GDP của các nước này sẽ giảm 0.5% và 0.6% tương ứng.

Khi việc tăng thuế chỉ nhắm tới một số nước cụ thể (thay vì áp dụng chung cho tất cả các nước), một vài nước còn lại sẽ được hưởng lợi từ việc dịch chuyển thương mại, khi các doanh nghiệp trong nước áp thuế chuyển hướng sang nhập khẩu hàng hóa từ các nước không bị áp thuế. Vì vậy, thay đổi trong cán cân thương mại song phương của nước áp thuế với các nước bị áp thuế sẽ được bù trừ bởi thay đổi trong các cân của nước áp thuế với các nước còn lại, và vì vậy, cán cân thương mại tổng thể của nước áp thuế là không đổi.

Hàm ý về chính sách

Các kết quả trong nghiên cứu trên đưa đến hai kết luận chính sách chủ yếu sau:

Đầu tiên, các cuộc thảo luận về cân bằng thương mại nên tập trung vào các nhân tố tố kinh tế vĩ mô, vì đây là các nhân tố có xu hướng quyết định đến cân bằng thương mại tổng thể. Các nhà làm chính sách được khuyên nên tránh sử dụng chính sách làm bóp méo kinh tế vĩ mô, chẳng hạn như chính sách tài khóa thuận chu kỳ (đưa ra các chính sách kích cầu khi cầu đã đủ mạnh), hoặc trợ cấp quá nhiều cho các ngành xuất khẩu, dẫn đến sự mất cân bằng quá mức và không bền vững. Trừ phi các nước thay đổi chính sách vĩ mô, bằng công, việc đánh thuế nhằm khắc phục cán cân thương mại với một nước nhất định sẽ chỉ dẫn đến hiện tượng chuyển hướng thương mại, và các thay đổi trong cán cân thương mại với nước đó sẽ được bù trừ bởi cán cân thương mại với cán nước khác, và rốt cuộc, cán cân thương mại tổng của nước đánh thuế sẽ chỉ thay đổi ít.

Thứ hai, hạ thấp các rào cản thuế quan và phi thuế quan (chẳng hạn như hạn ngạch nhập khẩu hay tiêu chuẩn kỹ thuật) sẽ có lợi cho hoạt động thương mại, và về lâu dài, sẽ cải thiện kết quả kinh tế. Các nhà làm chính sách nên tiếp tục xúc tiến thương mại tự do và công bằng, bằng cách thu hồi lại các mức thuế đã áp dụng gần đây, và tăng cường nỗ lực nhằm giảm các rào cản hiện nay trong hoạt động thương mại.

Cùng lúc đó, các nước nên nhận ra rằng, tự do hóa thương mại – cũng giống như tiến bộ công nghệ - có thể gây thiệt hại cho một số nhóm đối tượng trong đội ngũ lao động và xã hội. Vì vậy, các nước nên đưa ra các chính sách, chẳng hạn như tái đào tạo, hỗ trợ tìm kiếm việc làm, đảm bảo an sinh xã hội, và hệ thống thuế thu nhập mang tính tái phân bổ. Có như vậy, lợi ích từ thương mại mới được chia sẻ rộng rãi, và các cá nhân hoặc nhóm cá nhân bị bỏ lại phía sau có thể nhận được sự bảo vệ đầy đủ.

Nguồn: IMF

Từ khóa: cán cân thương mại, thuế quan, kinh tế vĩ mô