Những thách thức và tiềm năng của Asean

AEC

Gần đây, giới học giả hàn lâm, giới phân tích chính trị và các lãnh đạo Asean đang quay sang thảo luận về vai trò hiện tại và trong tương lai của Asean. Những thách thức Asean đang phải đối mặt, như tranh chấp Biển Đông, khủng hoảng nhân đạo tại bang Rakhine- Myanmar, vấn đề quản trị tài nguyên nước chảy qua nhiều quốc gia như trường hợp sông Mekong, đã khiến nhiều người nghi ngại về vai trò của “tính trung tâm Asean” (ASEAN’s centrality) trong xử lý các vấn đề khu vực.

Khi ra đời, mục đích chính của Asean là duy trì hòa bình và ổn định cho khu vực Đông Nam Á, thông qua cơ chế thảo luận và tìm ra giải pháp, trong suốt thời kỳ Chiến tranh lạnh. Sau đó, Asean đã vươn xa hơn mục đích ban đầu, không chỉ tập trung vào an ninh, mà còn một loạt các vấn đề như ổn định và thịnh vượng kinh tế, hợp tác văn hóa xã hội.

Tuy nhiên, nhiều học giả cũng chỉ rõ, Asean đang gặp phải một số các thách thức, làm trì hoãn khả năng ASEAN thực hiện vai trò dẫn dắt xây dựng thể chế của khu vực. Một trong những vấn đề chính là việc áp dụng nguyên tắc truyền thống “đồng thuận và không can thiệp” hay còn gọi là “Phương cách Asean” (ASEAN Way). Nguyên tắc này là một hạn chế lớn đối với quá trình ra quyết định của Asean kể từ khi thành lập.

Một trong những ví dụ về ảnh hưởng của nguyên tắc ‘không can thiệp’ là vấn đề ở Myanmar. Sự đàn áp không nương tay của quân đội với tộc người thiểu số Rohingya đã vi phạm nghiêm trọng quyền con người. Tuy nhiên, Asean không được quyền hay không được cưỡng chế can thiệp trong vấn đề này, do bị ràng buộc bởi nguyên tắc ‘không can thiệp’. Việc thiếu sự đồng thuận giữa các chính phủ thành viên Asean cũng gây ra căng thẳng ngoại giao nhất định giữa các nước thành viên.

Một thách thức khác có thể cản trở Asean phát huy vai trò dẫn dắt xây dựng thể chế của khu vực đó là ảnh hưởng của các tác nhân bên ngoài, đặc biệt là Trung Quốc và Mỹ. Asean có vị trí địa lý nằm trong trung tâm của cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Trước sức mạnh ngày càng tăng của Trung Quốc, Asean đang phải đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan trong vấn đề an ninh, khi phải lựa chọn giữa Trung Quốc hay Hoa Kỳ. Một số thành viên Asean có khả năng buộc phải đứng về một trong hai phe khi căng thẳng địa chính trị giữa hai cường quốc gia tăng.

Việc Trung Quốc ngày càng quá khích trên Biển Đông, và việc mua chuộc các quốc gia không có tranh chấp chủ quyền với Trung Quốc, đặc biệt là Cam-pu-chia, Lào, Myanmar và Thái Lan, đã tạo ra sự chia rẽ ngoại giao giữa các nước đang có tranh chấp và những nước không. Trung Quốc sẽ tiếp tục gây ảnh hưởng với các nước không có tranh chấp nhằm buộc các nước này đồng ý các điều khoản của mình trong quá trình đàm phán về Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) trên Biển Đông. Âm mưu của Trung Quốc là không muốn thấy Asean duy trì tình đoàn kết để chống lại lợi ích quốc gia cốt lõi của Trung Quốc.

Bất chấp các thách thức chiến lược và khiếm khuyết về thể chế, Asean nhìn chung được đánh giá là một tổ chức khu vực thành công nhất, chỉ sau Liên minh châu Âu. Asean có tiềm năng lớn để đạt được nhiều thành tựu hơn, đặc biệt trong hội nhập và phát triển kinh tế.

Asean có dân số hơn 600 triệu người và phần lớn đang trong độ tuổi lao động. Lực lượng lao động trẻ được kỳ vọng sẽ tiếp tục phát triển cho đến năm 2025. Tầng lớp trung lưu tại Asean được dự đoán tăng từ hơn 50 triệu vào năm 2010 đến 100 triệu vào năm 2020. Thêm vào đó, Asean có một thị trường tiêu dùng trẻ rộng lớn, chiếm khoảng 27%, tương đương 160 triệu người, trong tổng lượng người tiêu dùng trên toàn thế giới.

Asean cũng được đánh giá là một kiểu mẫu về xây dựng hợp tác cộng đồng. Asean được biết là một tổ chức đi đầu trong thiết lập quan hệ hợp tác cộng đồng với mục đích nâng cao tiêu chuẩn sống cho người dân, phát triển kinh tế xã hội, hòa bình và an ninh, kết nối con người thông qua “một cộng đồng quan tâm lẫn nhau”.

Asean đã được ca ngợi nhờ vai trò lãnh đạo trong việc xây dựng khuôn khổ hợp tác giữa các quốc gia thành viên và giữa Asean và các đối tác khác. Điều này đã mang lại thành công cho các khuôn khổ hợp tác thể chế, góp phần đáng kể vào hội nhập và hợp tác khu vực. Điển hình, Diễn đàn khu vực Asean (ARF), Asean+3 (APT) và Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS) được thành lập theo các sáng kiến của Asean. Nhiều quốc gia lớn đã thiếp lập quan hệ đối tác với Asean gồm Úc, Canada, Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn QUốc, New Zealand, Nga và Mỹ. Bốn đối tác theo ngành gồm Pakistan, Na Uy, Thụy Sĩ và Thổ Nhĩ Kỳ, và một đối tác phát triển- Đức.

Asean cần tiến hành cải cách để duy trì vai trò của mình trong việc xây dựng trật tự và cấu trúc của khu vực. Đồng thời, khu vực này cần cân nhắc các biện pháp để giải quyết một số thách thức như cạnh tranh địa chính trị giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ. Asean cũng cần nghĩ ra biện pháp để ngăn chặn tác động từ bên ngoài vào khu vực, và sự chi phối của các nước lớn trong các vấn đề của khu vực. Và một trong các biện pháp mà ASEAN cần hướng tới nên bao gồm một cơ chế chiến lược phòng vệ chung, để kiềm chế ảnh hưởng của các thế lực lớn như Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Saboeun Lourn là một học giả từng đoạt giải thưởng Úc, đang theo học Thạc sĩ Quan hệ Quốc tế tại Đại học Queensland.

Nguồn: Khmer Times

Từ khóa: Asean, thách thức, nguyên tắc, kinh tế, hòa bình, khu vực