Liệu BRI có thúc đẩy hòa bình ở Nam Á?

vanhdaivaconduong

Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc ở Nam Á chủ yếu là Hành lang kinh tế Trung Quốc- Pakistan, tuy nhiên dự án này lại không xem trọng tiềm năng trong hợp tác thương mại, hợp tác về nước và nghiên cứu.

Sáng kiến Vành đai và Con đường (Belt and Road Initiative - BRI) là dự án quan trọng của của Trung Quốc, nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng kết nối thương mại giữa Trung Quốc và thế giới.

Nhìn chung, Sáng kiến BRI tiếp nối và mở rộng Con đường Tơ lụa cổ đại trên đất liền (Belt) và bổ sung thêm con đường trên biển (Road) để xây dựng một loạt các hành lang kinh tế với mục tiêu thúc đẩy thương mại và kích thích tăng trưởng kinh tế ở châu Á, châu Âu và Đông Phi.

Phần lớn nhất của BRI ở khu vực Nam Á là Hành lang kinh tế Trung Quốc- Pakistan (CPEC), Trung Quốc đang tài trợ một loạt các dự án năng lượng và cơ sở hạ tầng tại nơi đây. Mặc dù, số tiền đầu tư chính xác không được xác định, song ước tính Trung Quốc sẽ đầu tư khoảng 50 tỷ USD tại CPEC dưới dạng tài trợ và khoản vay ưu đãi.

Dự án đã gây tranh cãi kể từ khi được công bố vào năm 2015, khi một phần của CPEC đi qua bang Jammu & Kashmir- trước đây từng là lãnh thổ của cả Ấn Độ và Pakistan, mặc dù cả hai nước chỉ kiểm soát một phần của bang này.

Mặc dù chính phủ Ấn Độ đã bác bỏ CPEC vì vi phạm chủ quyền nước này, song các đảng phái chính trị từ bang Jammu & Kashmir lại yêu cầu Kashmir nên là một phần của CPEC. Trong vài tháng gần đây, nguyên thủ hiến bang Jammu & Kashmir, bà Mehbooba Mufti, đã rất nhiều lần yêu cầu về vấn đề này.

ỞTháng 12/2018 tại Mumbai, bà cũng lặp lại yêu cầu trên khi phát biểu tại Tổ chức nghiên cứu quan sát ở Kashmir. Bà nói rằng, sự tham gia của Kashmir trong hành lang kinh tế sẽ là một cơ hội cho bang này và “không có bất cứ mối đe dọa an ninh nào như các chuyên gia an ninh và các nhà hoạch định chính sách nhận thấy.”

Trung Quốc và Pakistan cũng đã mời Ấn Độ tham gia CPEC, tuy nhiên chính phủ Ấn Độ từ chối. Tháng 4/2018, bộ ngoại giao Ấn Độ phát đi tuyên bố khẳng định ‘cái gọi là’ Hành lang Kinh tế Trung Quốc- Pakistan là “vi phạm chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ấn Độ.”

Liệu “nước” có giúp hình thành sự hợp tác?

Bất chấpMặc dù có nhiều chướng ngại chính thức ngăn cản sự hợp tác, nhưng cuộc khủng hoảng nước đang gia tăng trong khu vực, bởi con đường phát triển riêng mà mỗi quốc gia theo đuổi, có khả năng sẽ buộc các bên phải ngồi lại với nhau. Một báo cáo công bố vào tháng 9/2018 được thực hiện tổ chức phi lợi nhuận China Water Risk đặt tại Hong Kong đã tiết lộ rằng, Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan “đơn giản không có đủ nước để đảm bảo an ninh lương thực và năng lượng”, cũng như để phát triển theo mô hình tăng trưởng kinh tế dựa trên xuất khẩu hiện nay.

Điều này trở nên rõ ràng hơn khi nguồn nước của nhiều con sông châu Á, bao gồm những con sông chảy qua nhiều lãnh thổ như sông Ấn, sông Hằng, Brahmaputra và Mekong, đều nằm trong khu vực dãy Himalaya. Trước tình trạng biến đổi khí hậu, việc chia sẻ nguồn nước trong khu vực mang lại cả cơ hội và thách thức.

Theo Ashok Swain, giáo sư Nghiên cứu Hòa Bình và Xung đột tại Đại học Uppsala, Thụy Điển, hợp tác về tài nguyên nước đã bắt đầu diễn ra do nhu cầu quản lý nước chung.

Ông phát biểu: “Trong những năm gần đây, khi Trung Quốc bắt đầu sử dụng tích cực nước từ những con sông thuộc dãy Himalaya, Ấn Độ dần dần dễ chịu hơn và xây dựng sự hợp tác về nước với các nước hàng xóm tại Nam Á, cụ thể tại lưu vực sông Hằng- Brahmaputra.” Các nước láng giềng Ấn Độ thường phàn nàn về hành vi bá quyền của Ấn Độ đối với các nước nhỏ hơn. Sự xuất hiện của một nước lớn khác có thể sẽ mở đường cho sự đối đãi công bằng hơn – nếu các nước này có thể hợp tác với nhau.

Theo Hiệp ước Nước Indus năm 1960, Năm 1960, Pakistan và Ấn Độ đã ký một thỏa thuận cùng chia sẻ nguồn nước sông Ấn - Hiệp ước Nước Indus. Tuy nhiên, hiệp ước này lại không bao gồm hai quốc gia cũng cùng chung lưu vực sông Ấn là Trung Quốc và Afghanistan.

“Trong lưu vực sông Ấn, hiệp ước hợp tác (Hiệp ước Nước Indus) cũng phải bao gồm cả Trung Quốc và Afghanistan. Việc chỉ đưa Trung Quốc vào hiệp ước là có lợi cho việc chia sẻ lợi ích nguồn nước, tuy nhiên điều này có thể bị Ấn Độ phản đối, do lo ngại Trung Quốc và Pakistan sẽ liên kết gây hấn với mình. Việc bao gồm cả Afghanistan trong hiệp ước có thể giúp Ấn Độ cảm thấy thoải mái hơn.”

Việc quản lý nước sông Ấn sẽ có tác động quan trọng đến Pakistan vì phần lớn nguồn cung nước sạch cho Pakistan đều đến từ lưu vực sông Ấn. Do vậy, việc này cũng có một tác động gián tiếp lên CPEC.

Ông Swain nói rằng Trung Quốc đang chia sẻ số liệu dòng chảy sông Brahmaputra với Ấn Độ, đây là hành động hợp tác và nên được thúc đẩy giữa tất cả các quốc gia trên lưu vực sông.

trường hợp sông Ấn, ít nhất thì, Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan nên thiết lập một cơ chế chung để chia sẻ số liệu dòng chảy. Trong hợp tác đa biên về vấn đề nước, chia sẻ dữ liệu là việc dễ đạt được, tuy nhiên, không may là, các quốc gia thượng nguồn vẫn cảm thấy miễn cưỡng, vì họ muốn sử dụng điều này để mặc cả trong các đàm phán song phương.”

Shakil Ahmad Romshoo, trưởng phòng Khoa học Trái đất tại Đại học Kashmir, nói rằng Ấn Độ và Pakistan nên đồng ý trao đổi dữ liệu thời gian thực về dòng chảy và khí hậu sông. Vì phần lớn các con sông của Pakistan đều đi qua lãnh thổ Ấn Độ trước khi đến Pakistan, dữ liệu thời gian thực sẽ quan trọng trong việc giúp Pakistan dự báo các sự kiện thời tiết bất thường như lũ lụt.

Ông khẳng định: “Đây sẽ là một trong những biện pháp thiết yếu nhằm xây dựng niềm tin giữa hai quốc gia và sẽ thể hiện được thiện chí của Ấn Độ với Pakistan và cộng đồng quốc tế.”

Theo IWT (Điều VI), Ấn Độ có nghĩa vụ phải chia sẻ số liệu dòng chảy/ nước thải sông Ấn và các sông phụ lưu với Pakistan. Mặc dù vậy, Pakistan chỉ trích rằng dữ liệu thì không được chia sẻ thường xuyên. Tôi tin rằng việc trì hoãn chia sẻ số liệu dòng chảy sông, đặc biệt trong suốt mùa lũ (tháng 9/2014), đã làm gia tăng hoài nghi giữa hai quốc gia.”

Daanish Mustafa, một giáo sư đại học người Pakistan, dạy chính trị và môi trường tại Đại học King, London, cho rằng Pakistan muốn có dữ liệu dòng chảy thời gian thực và thông báo kịp thời về bất cứ các dự án phát triển cơ sở hạ tầng nào từ thượng nguồn [lưu vực sông Ấn] chảy vào Pakistan. Ông nói rằng việc chia sẻ số liệu dòng chảy thời gian thực “không liên quan gì” đến vấn đề an ninh.

Mustafa nói thêm: “Tôi không thể nghĩ ra bất cứ sự lo ngại an ninh nào trong vấn đề này. Ngoài ra, nếu một người có hiểu biết cơ bản về nước, sẽ biết rằng việc an ninh hóa vấn đề nước [phần lớn] dựa trên sự thiếu hiểu biết cơ bản về thủy văn, hoặc họ muốn dùng đó làm phương tiện phục vụ cho các chương trình nghị sự của chủ nghĩa dân tộc hiếu chiến.”

Về vai trò gia tăng của Trung Quốc tại Nam Á, Mustafa phát biểu: “Cho đến nay, các dấu hiệu từ các tài liệu bị rò rỉ về CPEC ở Pakistan cho thấy, người Trung Quốc đang muốn đầu tư lớn vào lĩnh vực nông nghiệp Pakistan. Quan ngại của tôi là liệu rằng Trung Quốc có đang đang tìm kiếm nguồn nước Pakistan để chuyển thành nguồn nước chính thức của Trung Quốc. Tuy nhiên, chính phủ Pakistan thì quá coi trọng khoảng đầu tư 52 tỷ USD này và đã cho phép Trung Quốc tiếp tục thực hiện dự án.”

Ông Romshoo cũng nói rằng CPEC “sẽ có tác động đáng kể” đến môi trường chính trị và ngoại giao ở Nam Á. “Ấn Độ nhận thức được điều đó và cần sử dụng sáng kiến này để cải thiện tình hình an ninh trong khu vực.” Tuy nhiên, có rất ít cuộc thảo luận công khai về cách CPEC để có thể cho thấy thiện chí tham gia của Ấn Độ. Trên thực tế, nhiều chuyên gia tại Ấn Độ còn thẳng thừng bác bỏ ý tưởng Ấn Độ sẽ tham gia CPEC.

Priyanka Singh, từ Viện Nghiên cứu và Phân tích Quốc phòng (IDSA)- một nhóm chuyên gia bào chữa được thành lập bởi chính phủ Ấn Độ, phát biểu: “Nếu nhìn vào lịch sử mối quan hệ Pakistan- Trung Quốc, quan hệ chủ yếu xoay quanh mâu thuẫn của cả hai với Ấn Độ. Với bối cảnh đó, còn quá sớm để nghĩ BRI sẽ cung cấp cơ hội cho cả 3 quốc gia hàn gắn các mối thù địch và thống nhất về các dự án trong BRI.” Ông nói thêm: Kể từ khi Trung Quốc công bố các dự án BRI, mối quan hệ giữa 3 nước ngày càng lạnh nhạt, đặc biệt liên quan đến việc một phần của CPEC băng qua Kashmir- phần lãnh thổ được Ấn Độ tuyên bố chủ quyền.

Tuy nhiên, một số người cho rằng Ấn Độ có thể cân nhắc việc tham gia CPEC nếu dự án này được mở rộng thành hành lang kết nối vào Trung Á. Deepankar Sen Gupta, giảng viên môn kinh tế học tại Đại học Jammu, cho biết thêm tiềm năng của CPEC đối với nền kinh tế Ấn Độ là rất lớn, Ấn Độ nên chọn tham gia BRI trên cơ sở những điều chỉnh nhất định.

Ông Sen Gupta khẳng định: “Nếu CPEC không gì khác ngoài một hành lang kinh tế từ Tân Cương đến Gwadar, tất nhiên, Ấn Độ không có điều để mong đợi ở BRI. Còn nếu hành lang này có các tuyến đường phụ (đường bộ / đường ống dẫn / đường điện) từ Trung Á đến Ấn Độ, vậy thì Ấn Độ sẽ có thể tiếp cận được nguồn năng lượng của Trung Á, cả dầu mỏ cũng như năng lượng thủy điện từ Kyrgyzstan và Taijikistan.”

Muhammad Amir Rana, giám đốc Viện Nghiên cứu Hòa bình Pak (PIPS) phát biểu, CPEC sẽ mang 3 quốc gia láng giềng sít lại gần nhau hơn và cung cấp cơ hội cho việc hợp tác mang tính xây dựng. Ông Rana nói thêm, BRI là một sáng kiến hội nhập kinh tế địa lý và nếu Ấn Độ tham gia, nước này có thể là ví dụ điển hình trong xây dựng niềm tin giữa Ấn Độ và Pakistan, điều này sẽ cung cấp những cơ hội tốt hơn để thảo luận về các tranh chấp song phương, bao gồm những vấn đề về nước.

Hợp tác liên tục

Hiện Ấn Độ và Trung Quốc vẫn đang hợp tác trong một số vấn đề về nước. Ví dụ, các học giả Trung Quốc hiện đang tham gia Đối thoại Brahmaputra bốn bên, bao gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Bangladesh và Bhutan để thảo luận về vấn đề phát triển lưu vực sông Brahmaputra. Trong khi Đối thoại Brahmaputra một sáng kiến phi chính phủ NGO, thì Trung tâm quốc tế về phát triển hội nhập miền núi (ICIMOD), một tổ chức liên chính phủ có trụ sở ở thủ đô Kathmandu, lại là ví dụ điển hình về hợp tác giữa ở nước ở cấp độ chính thức hơn, với đại diện đến từ chính phủ.

ICIMOD đã mang Ấn Độ, Pakistan, Trung Quốc và Afghanistan lại gần nhau để bàn bạc về việc vận hành thượng nguồn sông Ấn. ICIMOD đã thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới giữa Afghanistan, Trung Quốc, Pakistan, và Tajikistan về bảo tồn đa dạng sinh học trong Mạng lưới Ban-e-Dunya- đây có thể là một mô hình mà Nam Á nên theo đuổi.

ICIMOD cũng đang làm việc với các nhà khoa học và nhà nghiên cứu trong “Chương trình giám sát và đánh giá dãy núi Hindu Kush của Hymalaya (HIMAP)”. Đây là một nỗ lực cộng tác của các nhà khoa học và nhà nghiên cứu trong khu vực nghiên cứu dãy Hindu Kush của Hymalaya- cũng là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu và nguồn nước cho các lưu vực sông Ấn, Hằng, Brahmaputra, Mekong, Hoàng Hà và Trường Giang. Những nỗ lực như vậy cho thấy rằng sự cộng tác sâu rộng hơn là có thể. Câu hỏi thật sự duy nhất là liệu chính phủ các nước có đủ ý chí chính trị sẽ biến điều này thành sự thật.

Athar Parvaiz là một nhà báo tại Srinagar, Jammu & Kashmir.

Nguồn: The Third Pole

Từ khóa: BRI, tài nguyên nước, lưu vực sông, hành lang kinh tế, Trung Quốc, Pakistan, Ấn Độ