Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Ngày 31/10/2018, Australia đã phê chuẩn Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), đưa Hiệp định này bắt đầu có hiệu lực từ cuối năm nay.

Cùng với Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) - nếu như cuối cùng cũng được hoàn tất, CPTPP có thể thúc đẩy hơn nữa tiến trình tự do hóa thương mại trong châu Á – Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, Trung Quốc không phải là thành viên của CPTPP, và quan hệ của nước này với CPTPP cũng không được tốt đẹp. Bài báo này sẽ đi vào phân tích tác động của các hiệp định thương mại mới lên hoạt động thương mại trong khu vực, cũng như thái độ của Bắc Kinh đối với CPTPP.

Sơ lược về CPTPP và RCEP

CPTPP và RCEP có sự tương đồng về số lượng thành viên và khát vọng. Cả hai sáng kiến đều đem lại cho các nước thành viên cơ hội được tăng cường tiếp cận thị trưởng và thúc đẩy đầu tư tư nhân thông qua các cải cách pháp lý.

CPTPP là hiệp định thương mại tự do (FTA) bao gồm từ 11 nước từng tham gia ký kết hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). CPTPP giữ lại phần lớn nội dung từ TPP, và đình chỉ thực hiện một vài điều khoản do không có sự tham gia của Mỹ.

Ngoài việc xóa bỏ thuế cho 95% mặt hàng, CPTPP còn thiết lập ra một tiêu chuẩn cao cho các biện pháp phi thuế quan - bao gồm các biện pháp SPS, và tạo ra một cơ chế giải quyết tranh chấp. CPTPP đình chỉ 20 điều khoản của TPP phiên bản gốc, trong đó, 11 điều khoản là liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ được Mỹ xúc tiến trước đây.

Trong khi đó, RCEP là hiệp định thương mại bao gồm 16 nước thành viên, bao gồm 10 nước ASEAN và 6 quốc gia khác (Australia, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand, và Hàn Quốc). Các nước trong RCEP chiếm đến 24% GDP toàn cầu và 46% dân số thế giới, khiến cho Hiệp định này trở thành khối thương mại lớn nhất thế giới. Còn CPTPP không có Mỹ chỉ chiếm 13.5% GDP toàn cầu và 14% dân số thế giới.

Mặc dù RCEP không bằng CPTPP ở mức độ xóa bỏ thuế quan và tính toàn diện (trong khi CPTPP bao gồm cả thương mại hàng hóa và dịch vụ, thì RCEP chỉ bao gồm thương mại hàng hóa), RCEP vẫn sẽ mở ra cơ hội tiếp cận thị trường ở những nước vốn có rào cản thuế quan tương đối cao.

CPTPP và RCEP có thể cùng tồn tại?

CPTPP và RCEP không loại trừ lẫn nhau, vì những nước tham gia sẽ hưởng lợi từ sự song song tồn tại của hai Hiệp định. Một số nhà quan sát lo ngại sẽ có hiệu ứng “bát mì Spaghetti” giữa hai Hiệp định – tức sự chồng chéo các quy định giữa các FTA, và rốt cuộc sẽ làm chậm quá trình phát triển quan hệ thương mại giữa các nước. Tuy nhiên, nghiên cứu cho biết, hiệu ứng “bát mì Spaghetti” sẽ không tồn tại giữa CPTPP và RCEP, và hai Hiệp định này sẽ đem lại viễn cảnh tốt hơn khi cùng tồn tại.

Các nước là thành viên của cả hai Hiệp định sẽ nhận được lợi ích kinh tế lớn hơn, nếu so với việc chỉ tham gia một trong hai. Ví dụ, GDP của Singapore được dự kiến sẽ tăng 2% nếu tham gia RCEP và CPTPP, tăng 1% nếu chỉ tham gia CPTPP, và tăng 1.6% nếu chỉ tham gia RCEP.

Lợi ích kinh tế lớn hơn khi tham gia cả hai Hiệp định cũng đúng trong trường hợp của Australia, Brunei, Nhật Bản, Malaysia, New Zealand, và Việt Nam. Một nguyên nhân dễ nhận thấy nhất chính là, khi tham gia cả hai hiệp định, các nước sẽ có thể đồng thời tiếp cận khu vực Bắc Mỹ lẫn khu vực châu Á, từ Canada và Mexico cho đến Nhật Bản và Trung Quốc.

Ảnh hưởng tích cực của CPTPP lên RCEP

Trung Quốc đang nóng lòng kết thúc RCEP để có cơ hội củng cố quan hệ kinh tế với các nước ASEAN.

Trong khi CPTPP được dự báo sẽ làm GDP của Trung Quốc giảm đi 0.03%, thì việc thực thi RCEP sẽ làm GDP thực của Trung Quốc tăng thêm 0.4%. Trong RCEP, Trung Quốc sẽ bị buộc phải đưa ra nhiều cam kết và nhượng bộ hơn để giải quyết lo ngại của những nước còn lại.

Hiện nay, các nước trong RCEP đang chưa thống nhất trong vấn đề rào cản phi thương mại, như vấn đề tiếp cận thị trường. Điều này đã khiến cho tiến trình đàm phán bị kéo dài. Ví dụ, Ấn Độ muốn các nước mở cửa nhiều hơn cho lĩnh vực dịch vụ của Ấn Độ.

Một số nước trong RCEP, như Australia và New Zealand, đã vận động hành lang để đưa các điều khoản của CPTPP vào trong nội dung RCEP.

Theo Dickinson Wright, một công ty luật của Mỹ, hai phần ba nội dung của Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada (USMCA) là tham khảo từ CPTPP. Nếu đề xuất của Australia và New Zealand thành công, RCEP sẽ bao gồm nhiều quy tắc nghiêm ngặt hơn và được nâng tầm về chất lượng.

Động cơ cho các nước để thúc đẩy RCEP

Hầu hết các nước thành viên CPTPP có thể hưởng nhiều lợi ích kinh tế hơn từ RCEP. RCEP có quy mô lớn hơn CPTPP nếu xét về số lượng thành viên. Kết quả là, lợi ích tuyệt đối do RCEP mang lại sẽ gần gấp hai lợi ích từ CPTPP. RCEP cũng được dự đoán sẽ làm gia tăng thu nhập toàn cầu thêm 286 tỷ USD đến năm 2030, trong khi CPTPP là 157 tỷ USD.

Mức độ tự do hóa thương mại mà RCEP mang lại sẽ đáng kể hơn CPTPP. Hầu hết các nước thành viên RCEP có rào cản thuế quan cao hơn các nước trong CPTPP. Lấy ví dụ, Myanmar có mức thuế bình quân là 83.4% - mức cao nhất trong số các nước thành viên RCEP. Tương tự, mức thuế quan trung bình của Ấn Độ và Indonesia lần lượt là 48.7% và 37.1%.

Mặc dù RCEP chỉ xóa bỏ thuế quan cho 80% mặt hàng, thua xa so với mức độ xóa bỏ thuế quan là 100% mặt hàng trong CPTPP, tác động kinh tế của RCEP vẫn rất đáng chú ý. Trước những lợi ích kinh tế to lớn như trên, các nước CTPPP có thể sẽ trông đợi ngày RCEP được hợp thức hóa.

Tại sao Trung Quốc không tham gia CPTPP

Tham gia CPTPP có khả năng sẽ phá hỏng công cuộc cải cách kinh tế của Trung Quốc, vì chương trình cải cách này không cho phép Bắc Kinh tham gia các hiệp định thương mại. Trung Quốc sẽ phải nhanh chóng tiến hành chuyển đổi nền kinh tế để đáp ứng các yêu cầu khắt khe trong CPTPP. Việc mở cửa một cách nhanh chóng lại tương phản với thực tiễn cải cách kinh tế từng bước một như hiện nay của Trung Quốc.

Trung Quốc cũng chỉ trích cách tiếp cận “cạnh tranh trung lập” của CPTPP đối với vấn đề doanh nghiệp nhà nước (SOEs). Theo tổ chức OECD, cạnh tranh trung lập nghĩa là doanh nghiệp nhà nước và tư nhân được cạnh tranh trong một môi trường bình đẳng, và Trung Quốc từ trước đến nay đã không thực hiện nguyên tắc này.

Kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, chính quyền Trung Quốc đã áp dụng chính sách “Quốc tiến dân thoái” (Nhà nước mạnh, dân và tư doanh yếu). SOEs tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế Trung Quốc - hơn 70% doanh nghiệp Trung Quốc lọt vào danh sách Fortune Global 500 năm 2017 là doanh nghiệp nhà nước – và các doanh nghiệp này được tiếp cận vốn ngân hàng dễ dàng hơn các doanh nghiệp tư nhân.

Theo Học viện Khoa học Tài chính Trung Quốc, SOEs ở Trung Quốc đã tăng vốn vay gấp 3 lần trong năm ngoái, từ 715 triệu RMB (103.9 triệu USD) lên 2.25 tỷ RMB (326.9 triệu USD). Trong khi đó, trong cùng thời gian trên, vốn tín dụng của khu vực tư nhân lại giảm, từ 599 triệu RMB (87 triệu USD) xuống 460 triệu RMB (66.8 triệu USD). SOEs của Trung Quốc cũng được hưởng lợi nhiều hơn từ các khoản trở cấp của chính phủ và các chính sách công nghiệp được đo ni đóng giày cho mình.

Sự do dự của Trung Quốc trước việc tham gia CPTPP có nguy cơ làm giảm tính cạnh tranh cho hàng xuất khẩu của nước này, do các nước nhập khẩu chuyển hướng thương mại. Theo một dự báo kinh tế, một khi CPTPP thực thi hoàn toàn, xuất khẩu giữa các nước thành viên sẽ tăng 6% đến năm 2030. Trong khi đó, hàng hóa Trung Quốc khi xuất khẩu vào các thị trường CPTPP sẽ bị đánh thuế cao hơn.

Viễn cảnh và cơ hội kinh doanh

Mặc dù Australia và Chile đã mời Trung Quốc tham gia CPTPP, Trung Quốc tỏ ra không mấy quan tâm đến việc gia nhập hiệp định vì các lo ngại kinh tế và các vấn đề nội bộ. HIện nay, Bộ Thương mại Trung Quốc phát biểu, Trung Quốc sẽ áp dụng thái độ “đợi-và-xem” đối với CPTPP.

Ngoài ra, các nước còn lại trong CPTPP có thể sẽ lo ngại trước việc Trung Quốc gia nhập hiệp định. Có thêm Trung Quốc trong hiệp định đồng nghĩa với việc cần thêm thời gian cho các cuộc đàm phán và công tác chuẩn bị.

Hiện nay, Trung Quốc sẽ đi tiên phong trong việc hoàn tất RCEP nhằm củng cố hội nhập kinh tế với Đông Nam Á. RCEP có thể cùng tồn tại với CPTPP, và các nước tham gia đồng thời cả hai hiệp định có thể nhận được lợi ích kinh tế to lớn hơn.

Cùng nhau, CPTPP và RCEP đã sẵn sàng để thúc đẩy tiến trình tự do hóa thương mại trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương, làm rõ nét thêm tầm quan trọng của khu vực này đối với tăng trưởng kinh tế và thương mại toàn cầu.

Nguồn: China-briefing

Từ khóa: RCEP, CTPP, ý nghĩa, Trung Quốc, châu Á – Thái Bình Dương