Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Theo chuyên gia Dani Rodrik của Harvard, ba mục tiêu: chủ quyền, nền dân chủ và toàn cầu hóa không thể cùng tồn tại: chúng ta không thể thực hiện cả ba mục trên đồng thời, mà chỉ có thể chọn hai trong số đó. Trên thực tế, vẫn có một giải pháp cho “Bộ ba bất khả thi” này của Rodrik.

THỰC TRẠNG

Hầu hết những ai theo chủ nghĩa tự do đều ủng hộ toàn cầu hóa và phản đối tư tưởng dân tộc trong kinh tế. Họ phớt lờ các bằng chứng rõ ràng rằng, toàn cầu hóa, khi ở dạng thức hiện nay, xung khắc một cách nguy hiểm với nền dân chủ.

Trong cuốn sách “Nghịch lý của toàn cầu hóa” xuất bản năm 2011 của Dani Rodrik, ông đã nói rằng, ba mục tiêu chủ quyền, dân chủ và toàn cầu hóa không thể cùng tồn tại: chúng ta không thể thực hiện cả ba mục trên đồng thời, mà chỉ có thể chọn hai trong số đó (ông gọi đó là “Bộ ba bất khả thi”). Khắp nơi trên thế giới, những nước đang đứng lên chống toàn cầu hóa đều là các quốc gia theo đuổi chế độ dân chủ.

Nguyên nhân khiến Mỹ quay sang chủ nghĩa dân tộc trong kinh tế là do thâm hụt thương mại của Mỹ ngày một mở rộng từ khi kinh tế hồi phục - đến năm 2017, con số thâm hụt đã là 566 tỷ USD, và vẫn đang tăng lên. Nhưng một nguyên nhân sâu xa hơn, đó là sự thay đổi trong nhận thức: Mỹ không còn xem thâm hụt cán cân vãng lai là một vấn đề "vô hại", khi các dòng vốn chảy vào nước Mỹ đều là vốn đầu tư ngắn hạn, còn gọi là "vốn nóng".

Thâm hụt cán cân vãng lai nghĩa là một nước đang nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu. Và nhập khẩu quá mức có thể dẫn đến mất ròng các việc làm "tốt". 6 triệu việc làm trong ngành sản xuất ở Mỹ đã mất đi trong thập niên 2000s. Các bang trong Vành đai Công nghiệp Mỹ (Rust Belt) đã đưa Trump lên làm Tổng thống. "Đã đến lúc phải tái thiết Michigan, và chúng ta sẽ không để họ (các nước khác) lấy đi thêm bất kỳ việc làm nào từ Michigan nữa", Trump đã nói như thế trước đám đông cỗ vũ tại Detroit vào năm 2016.

Chính sách bảo hộ của Trump còn có căn nguyên từ vấn đề địa chính trị. Nhập khẩu kim loại đã dẫn đến tình trạng đóng cửa của nhiều doanh nghiệp trọng yếu phục vụ quốc phòng. Kế hoạch chiến lược "Made in China 2025" của Trung Quốc là một chính sách công nghiệp công nghệ cao nhằm chuyển đổi Trung Quốc thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu trong các ngành công nghiệp của tương lai. Kế hoạch này dựa phần lớn vào các công nghệ tiên tiến mà Trung Quốc ăn cắp được từ Mỹ. Nếu "Made in China 2025" thành công, kinh tế Mỹ sẽ suy kiệt và tầm ảnh hưởng của Mỹ cũng sẽ suy giảm.

Trong điều kiện các điều khoản kinh tế đủ mạnh, các đặc điểm chính trị của một đối tác thương mại sẽ không là vấn đề. Tuy nhiên, trong một thế giới tranh giành quyền lực, thương mại quốc tế có thể, và thường được dùng làm, công cụ chính sách. Và mặc dù việc làm đó vi phạm các nguyên tắc bất khả xâm phạm của thương mại tự do, chúng không nên bị chối bỏ. Như Friedrich List - người tiên phong trong chủ nghĩa dân tộc kinh tế của thế kỷ 19 - đã chỉ ra, thương mại tự do khoác lên cho thế giới một lớp vỏ hòa bình.

GIẢI PHÁP

Một biện pháp hữu ích để bảo vệ các ngành công nghiệp liên quan đến quốc phòng, hoặc để ngăn ngừa các nước khác ăn cắp các công nghệ tiên phong, đó là “đánh thuế có chọn lọc” (selective tariffs). Nếu đánh thuế chung trên tất cả, lúc này, thuế quan lại trở thành một biện pháp tàn bạo và thiếu chính xác. Mỹ sẽ phải trả cái giá rất lớn và rốt cuộc có thể không giảm được nhiều thâm hụt thương mại, cũng như không thu được lợi ích to lớn nào khác.

Liệu có cách nào để hạn chế thương mại tự do mà không dẫn đến chiến tranh thương mại? Nhà kinh tế học Vladimir Marsch đã ủng hộ giải pháp "thương mại tự do có bù đắp" (compensated free trade - CFT), một biện pháp có thể đạt được mục tiêu bảo hộ hợp pháp, mà không phá hủy hệ thống kinh tế thế giới.

Ý tưởng cho rằng, các nhà hoạch định chính sách nên thiết lập một mức trần cho thâm hụt thương mại mỗi năm, và áp các giới hạn cho phần dôi ra so với mức trần đó. Trong trường hợp của Mỹ, quy định mức trần sẽ ảnh hưởng lớn đến Trung Quốc, Mexico, Nhật và Đức, vì những nước đang thặng dư lớn với Mỹ trong năm 2017, lần lượt là 375 tỷ, 71 tỷ, 69 tỷ và 64 tỷ USD.

Trong biện pháp CFT, một nước đang có thặng dự thương mại có thể phải giảm xuất khẩu để đáp ứng mức giới hạn đã đặt ra. Tuy nhiên, nước này cũng có thể xuất khẩu vượt giới hạn, nếu như chính phủ nước đó đồng ý trả cho chính phủ nước nhập khẩu một khoản phạt (khoản bù đắp) tương đương với giá trị xuất khẩu vượt mức, tiền phạt có thể lấy từ doanh nghiệp hoặc lấy từ quỹ dự trữ ngoại hối. Chính phủ nhận tiền phạt có thể sử dụng số tiền đó để mở rộng các chương trình đầu tư của nước mình. Nếu nước thặng dư cố tính xuất khẩu vượt mức mà không đóng phạt, phần xuất khẩu thặng dự có thể sẽ bị ngăn chặn.

Chính sách bảo hộ "thông minh" trên có một số ưu điểm hơn so với cách đánh thuế thô thiển. Trước hết, cách làm này sẽ tự động ngăn chặn các cuộc chiến thương mại. Bởi vì CFT chỉ áp dụng các biện pháp hạn chế đối với phần xuất khẩu vượt mức của các đối tác, nên nếu các nước xuất khẩu muốn trả đũa bằng cách giảm nhập khẩu từ Mỹ, thì phần giá trị xuất khẩu mà nước này được phép xuất vào Mỹ cũng sẽ giảm theo.

Thứ hai, phương pháp CFT sẽ hạn chế được các hoạt động trợ giá, phá giá, phá giá tiền tệ, và các hành vi không đẹp khác trong thương mại quốc tế. Ngược lại với đàm phán hiệp ước, thường kéo dài và không đem lại nhiều kết quả cho thương mại, cách làm trên đem lại kết quả ngay tức thì.

Thứ ba, bằng cách tái cân bằng các thỏa thuận thương mại và tài chính giữa các bên trong nền kinh tế toàn cầu, CFT góp phần giải quyết tình trạng hỏng hóc hiện nay của bộ máy kinh tế thế giới. CFT không phải là một giải pháp hoàn hảo, bởi vì nó chưa giải quyết được câu hỏi: ai sẽ phải nghe theo ai. Để giải quyết vấn đề này, cải cách hệ thống thanh toán toàn cầu là một biện pháp cần thiết.

Thứ tư, bởi vì sức ảnh hưởng của Mỹ, việc nước này áp dụng CFT sẽ “lay động” các nước xuất khẩu khác đang có thặng dự và còn do dự cũng phải chấp nhận tham gia hệ thống thanh toán trên. Nền tài chính toàn cầu sẽ phải hoạt động bên trong các giới hạn đã được hệ thống thanh toán cân bằng đặt ra.

Thứ năm, xét về lợi ích kinh tế cho Mỹ, việc áp dụng CFTA sẽ khuyến khích các doanh nghiệp và việc làm ở bên ngoài quay trở lại Mỹ, vì vậy, giúp đem lại trạng thái cân bằng cho kinh tế và xã hội Mỹ.

Từ góc độ lịch sử, sử dụng phương pháp CFT tương đương với việc đơn phương kích hoạt điều khoản tiền tệ khan hiếm (Điều 7) trong Hiệp định Bretton Woods, điều khoản cho phép Quỹ tiền tệ quốc tế IMF được tuyên bố tình trạng “khan hiếm” đối với đồng tiền của một nước đang có thặng dư thương mại liên tục, cho phép các nước khác được đối xử phân biệt đối với hàng hóa của quốc gia đó. Phương pháp CFT cũng nhất quán với Điều XII trong Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại GATT (Hiệp định tiền thân của WTO), quy định bất kỳ quốc gia nào “cũng có thể áp dụng các biện pháp hạn chế về số lượng hoặc giá trị hàng hóa nhập khẩu, vì mục đích bảo vệ vị thế tài chính quốc tế và cân bằng cán cân thanh toán”

Nhưng chỉ duy nhất Hoa Kỳ mới có đủ quyền lực để thực hiện biện pháp trên. Khi được áp dụng, CFT sẽ chặn đứng được một hình thức nguy hiểm của chủ nghĩa dân tộc trong kinh tế. Chỉ riêng lý do trên, kế hoạch của Masch đã xứng đáng để được cân nhắc một cách nghiêm túc.

Nguồn: Project – Syndicate – TQ

Từ khóa: Mô hình thương mại tự do có bù đắp, thặng dư, Mỹ