Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nhiều người mong được chứng kiến khái niệm “Ấn Độ - Thái Bình Dương” sẽ phát triển từ ý tưởng lên thành hiện thực. Và họ trông đợi, Ấn Độ và Indonesia sẽ đứng ra dẫn dắt tiến trình này. Nhưng dường như, mong muốn trên là không thể, bởi vì sự khác biệt trong mục tiêu kinh tế và chính trị của hai quốc gia.

Nhóm ủng hộ ý tưởng “Ấn Độ-Thái Bình Dương” cho rằng, gia tăng liên kết kinh tế và an ninh sẽ góp phần thúc đẩy tiến trình hội nhập ở khu vực Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Những người ủng hộ, bao gồm Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe, xem Ấn Độ và Indonesia như những lực đẩy quan trọng trong hệ thống chiến lược này.

Nhưng nếu quan sát kỹ các mối liên kết giữa Ấn Độ với khu vực Thái Bình Dương và mối liên kết giữa Indonesia với khu vực Thái Bình Dương, chúng ta sẽ nhận ra rằng, mức đóng góp của hai nước trên vào tiến hình hội nhập khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương vẫn còn hạn chế.

Quá trình hội nhập của Ấn Độ vào khu vực Thái Bình Dương bắt nguồn từ chính sách “Hướng Đông” do chính phủ dưới thời Thủ tướng Narasimha Rao phát động vào năm 1991. Hiện nay, chính sách này đã được đổi tên thành “Hành động hướng Đông” dưới thời Thủ tướng Narendra Modi.

Chính sách “Hành động hướng Đông” bao gồm các sáng kiến mang tầm khu vực và tiểu khu vực nhằm tăng cường hợp tác và kết nối về mặt kinh tế và thương mại. Ấn Độ đã ký kết các Hiệp định thương mại tự do với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), với Malaysia, Thái Lan, và Australia. Bên cạnh đó, Ấn Độ và các nước trên cũng đang đàm phán một Hiệp định tự do thương mại bao quát khác, đó là Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP).

Tuy nhiên, kết quả đạt được từ những sáng kiến trên vẫn còn khá khiêm tốn. Lấy ví dụ, sau khi Hiệp định thương mại tự do ASEAN-Ấn Độ đi vào hiệu lực, kim ngạch thương mại hai chiều bắt đầu tăng đều đặn với mức tăng trưởng hàng năm là 22%, nhưng từ giai đoạn 2011-2012 trở về sau, tốc độ này bắt đầu giảm xuống.  

Các rắc rối kinh tế nội tại, cầu thế giới giảm, và tâm lý bảo hộ gia tăng ở các đối tác thương mại tiềm năng đã chặn đứng khả năng Ấn Độ ký kết các Hiệp định thương mại mới. Đàm phán Hiệp định thương mại giữa Ấn Độ với Australia đã bị đình hoãn vì vấn đề nông nghiệp và dịch vụ. Trong khi Ấn Độ từ chối yêu cầu của Australia về việc tự do hóa thị trường nông nghiệp nội địa, thì Australia cũng không chấp thuận đòi hỏi từ phía Ấn Độ yêu cầu lao động tay nghề cao phải được di chuyển tự do hơn giữa hai nước.

Các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng của Ấn Độ để cải thiện tính kết nối giữa khu vực Đông Bắc Ấn Độ với ASEAN cũng đang diễn ra hết sức ì ạch. Chưa kể, các dự án tiểu khu vực khác của Ấn Độ từ lâu đã bị cản trở bởi các phong trào ly khai ở các bang Đông Bắc, bởi thiếu các lợi ích kinh tế tức thời, và bởi lo ngại trước sự bành trướng và chi phối về kinh tế của Trung Quốc.

Quá trình hội nhập của Indonesia với khu vực Ấn Độ Dương bắt nguồn từ việc thành lập Hiệp hội Vành đai Ấn Độ Dương (IORA) vào năm 1997, và đã được củng cố thêm bằng việc Indonesia ủng hộ khái niệm Ấn Độ - Thái Bình Dương vào năm 2013.

Tổng thống đương nhiệm của Indonesia - ông Joko Widodo - định hướng biến Indonesia trở thành một “điểm tựa hàng hải” cho cả Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Mối quan tâm về năng lượng ở Trung Đông và mong muốn thu hút đầu tư và đẩy mạnh xuất khẩu sang Ấn Độ đã thôi thúc Indonesia mở rộng hoạt động tại khu vực Ấn Độ Dương. Trong nhiệm kỳ lãnh đạo IORA năm 2016 – 2018 của Indonesia đã diễn ra Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên của khối và cho ra đời một thỏa ước về tăng cường đầu tư và giao dịch thương mại nội khối.

Mặc dù các nỗ lực không ngừng nghỉ, sự hiện diện của Indonesia tại khu vực Ấn Độ Dương vẫn còn hạn chế. Một nỗ lực gần đây của Indonesia là kêu gọi đầu tư từ Arab Saudi đã không đem lại nhiều kết quả, khi chỉ thu về một cam kết đầu tư không đáng kể trị giá 6.7 tỷ USD.

Tương tự, Indonesia đã quá lạc quan về quan hệ thương mại với Ấn Độ. Trên thực tế, kim ngạch thương mại giữa hai nước đang giảm đi trong những năm gần đây. Tâm lý bảo hộ tiếp tục cản bước Ấn Độ và Indonesia tăng cường hợp tác thương mại. Lấy ví dụ, việc Ấn Độ đánh thuế nhập khẩu quá cao đã khiến Indonesia chuyển hướng xuất khẩu dầu cọ thô sang thị trường Trung Quốc.

Môi trường đầu tư kém hấp dẫn và việc áp dụng các chính sách thương mại bảo hộ ở cả hai nước đang góp phần dẫn đến thất bại của những nỗ lực song phương nhằm thúc đẩy hội nhập. Trong khi đó, sự liên kết còn hạn chế và thiếu ý chí chính trị từ các nước trong IORA cũng sẽ cản trở khu vực này tăng cường hoạt động thương mại nội khối. Các nước chiếm tỷ trọng giao dịch thương mại lớn với Indonesia trong khối IORA thực chất lại là các quốc gia ở khu vực châu Á Thái Bình Dương – gồm Singapore, Malaysia và Australia.

Dưới thời Tổng thống Widodo, hoạt động hợp tác quốc tế của Indonesia phần lớp tập trung vào việc thu hút FDI để tài trợ cho tham vọng phát triển cơ sở hạ tầng – trọng tâm trong chính sách Điểm tựa Hàng hải Toàn cầu (GMF) của ông. Càng về cuối nhiệm kỳ, ông Widodo càng đẩy mạnh phát triển cở sở hạ tầng trong nước. Và mục tiêu này đã được cụ thể hóa bằng biện pháp gần như duy nhất đó là thu hút FDI, trong đó, Trung Quốc và Nhật Bản là hai nguồn cung ứng vốn lớn nhất.

Đối với ông Widodo, khu vực Ấn Độ Dương, hay rộng hơn là khu vực Ấn Độ - Thái Bình Dương, chỉ có giá trị phục vụ cho đường lối kinh tế chú trọng vào phát triển cơ sở hạ tầng của mình. Thật ra, khi khu vực Ấn Độ Dương không thể hỗ trợ cho kế hoạch phát triển hạ tầng của Tổng thống Widodo, chương trình Điểm tựa Hàng hải Toàn cầu (GMF) đã chuyển tầm nhìn từ nhấn mạnh vào vị trí của Indonesia là điểm giao nhau giữa Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương (chiến lược Ấn Độ - Thái Bình Dương) sang tập trung phát triển Indonesia thành một “quốc gia phát triển, có chủ quyền, với nền hàng hải vững mạnh”.

“Ấn Độ-Thái Bình Dương” là thuật ngữ đang ngày càng được sử dụng nhiều bởi các nhà làm chính sách và giới phê bình, với giả thiết là các mối liên kết kinh tế giữa hai vùng biển này ở châu Á sẽ tiếp tục được tăng cường và kinh tế của các quốc gia như Ấn Độ và Indonesia sẽ còn tăng trưởng và mở rộng. Nhưng bằng chứng cho thấy, sự yếu kém về mặt cấu trúc trong nền kinh tế có sự chi phối của chính trị như Ấn Độ và Indonesia sẽ cản trở hai nước này đảm nhận vai trò dẫn dắt tiến trình hội nhập khu vực.

Nếu các vấn đề cố hữu trên không được giải quyết, thì khả năng Ấn Độ và Indonesia trở thành động lực chính cho hệ thống chiến lược về hội nhập Ấn Độ - Thái Bình Dương sẽ vẫn chỉ là mơ ước.

Nguồn: East Asia Forum – TQ

Từ khóa: Ấn Độ - Thái Bình Dương, hội nhập, Ấn Độ, Indonesia