Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Việc Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump lao theo chủ nghĩa bảo hộ đang đe dọa dẫn đến một cuộc chiến toàn cầu và đang gây cản trở cho hoạt động của hệ thống thương mại quốc tế. Đâu là vấn đề thực sự đằng sau những chính sách tưởng chừng như khinh suất này?

Bình luận

Động cơ đằng sao hàng loạt bước đi gần trong chính sách thương mại của Hoa Kỳ - đánh thuế nhập khẩu lên sản phẩm năng lượng mặt trời, máy giặt, thép và nhôm, và sắp tới là hành động đáp trả Trung Quốc vì hành vi “ăn cắp sở hữu trí tuệ” - là gì? Phân tích động cơ rất quan trọng bởi vì chúng ta sẽ biết được kết quả mà chính quyền Trump mong đợi, và từ đó, có thể dự đoán liệu các chính sách đặc thù này có khả năng bị xóa bỏ hay không, hay vẫn tiếp tục duy trì và gia tăng.

Khắp nơi đều đồng loạt phản đối hành động thương mại của Trump, xuất phát từ bài học mà thế giới rút ra được từ những gì đã diễn ra trong lịch sử: thiệt hại mà bảo hộ thương mại gây ra cho người tiêu dùng và các ngành công nghiệp còn lại thì lớn hơn lợi ích đem lại cho các cổ đông và người lao động trong ngành được bảo hộ, dẫn đến thiệt hại kinh tế ròng cho quốc gia. Bất chấp thực tế hiển nhiên trên, và mặc dù đa phần công chúng Mỹ ủng hộ thương mại và toàn cầu hóa, các ứng viên Tổng thống Mỹ gần đây đều hô hào chủ nghĩa bảo hộ trong chiến dịch tranh cử của mình.

Sự bất thường trên chính trường Mỹ

Một khi được đắc cử, các tổng thống Mỹ thường rút lui khỏi hoạt động bảo hộ. Tuy nhiên, cựu Tổng thống Đảng Cộng Hòa George W. Bush đã từng áp thuế nhập khẩu lên thép trong giai đoạn 2002 – 2003, và Cựu Tổng thống Đảng dân chủ Barack Obama cũng từng đánh thuế nhập khẩu lên vỏ xe có xuất xứ Trung Quốc trong giai đoạn 2009 – 2012, cho dù hai vị tổng thống này đều được biết đến là những người ủng hộ thương mại tự do. Sự bất thường này được giải thích bởi cơ chế “người thắng giành trọn” trong Hệ thống bầu cử Đại cử tri đoàn của Mỹ; người thua trong tổng số phiếu phổ thông vẫn có thể đắc cử Tổng thống nếu lấy được phần lớn các phiếu ở các bang chưa có xu hướng ủng hộ phe nào rõ ràng.

Trong khi các bang ở phía Tây và Đông Bắc chắc chắn ủng hộ Đảng Dân chủ trong mỗi đợt tranh cử, và các bang Trung tâm và phía Nam chắc chắn ủng hộ Đảng Cộng hòa, thì một số bang công nghiệp Trung Tây lại có tỷ lệ ủng hộ hai Đảng xấp xỉ nhau. Chính điều này giúp các bang trên có một vị thế tối quan trọng trong việc quyết định kết quả bầu cử, và thường được ứng cử viên đặc biệt quan tâm.

Vì vậy, chiến thắng của Trump trong cuộc bầu cử năm 2016 được quyết định chỉ bởi 77,000 phiếu bầu trong số 136 triệu cử tri trên cả nước, cho phép ông chiến thắng ở bang Pennsylvania và Wisconsin với tỷ lệ sít sao 0.7% và Michigan là 0.2%, những nơi có tình trạng mất việc làm trong khu vực sản xuất do sự cạnh tranh từ Trung Quốc. Đồng thời, Trump cũng đã chiến thắng ở bang Ohio và Indiana - thủ phủ của ngành thép - ở mức cách biệt hơn.

Cuộc bầu cử năm 2016 và Trung Quốc

Cuộc bầu cử năm 2016 tiếp tục theo mẫu hình này, với mức độ cao hơn. Các bang bị ảnh hưởng nặng nề từ làn sóng hàng nhập khẩu của Trung Quốc đều bỏ phiếu cho Trump. Hiện tượng này phản ánh “Cú sốc thương mại mang tên Trung Quốc”, theo nghiên cứu của Giáo sư David Autor, David Dorn và Gordon Hanson.

Các tác giả chỉ ra rằng chính một lượng lớn hàng nhập khẩu từ Trung Quốc tràn vào Mỹ trong thời gian ngắn đã gây ra mức sụt giảm 25% trong tổng số lượng việc làm trong khu vực sản xuất của Mỹ giai đoạn 1990-2007, và đi kèm theo đó là tình trạng lương giảm, yêu cầu bồi thường thương tật tăng và mất việc tăng trong các ngành còn lại ở các điểm bầu cử có tính quyết định.

Nhưng ngày nay, kinh tế Mỹ đang bùng nổ trở lại. Các khu vực, bao gồm cả khu vực sản xuất, đều thiếu hụt lao động. Vì vậy, lo ngại về việc làm chỉ giải thích phần nào cho các biện pháp bảo hộ sốt sắng của chính quyền Trump. Chính ác cảm cá nhân sâu sắc và dai dẳng của bản thân Tổng thống dành cho tình trạng “thương mại không công bằng” mới là nguyên nhân đằng sau các động thái vừa qua. Điều đó đã được thể hiện qua việc Tổng thống toàn bổ nhiệm những kẻ hiếu chiến và có mối quan hệ với ngành thép để nắm giữ các vị trí chủ chốt trong chính sách thương mại Mỹ.

Peter Navarro – cố vấn kinh tế cho Tổng thống – là giáo sư kinh tế học theo thuyết duy cảm, năm 2011 từng được công ty thép Nocor tài trợ cho loạt phim tài liệu mang tên “Cái chết gây ra bởi Trung Quốc” mà đã được ông Trump lúc bấy giờ rất ủng hộ. Wilbur Ross - Bộ trưởng Bộ thương mại - từng là một nhà đầu tư cá nhân kiếm được hàng tỷ USD từ việc Cựu Tổng thống Bush đánh thuế lên thép nhập khẩu. Ross đã thâu tóm và sáp nhập các doanh nghiệp thép bị đình trệ và sau đó bán lại cho ArcelorMittal, nhà sản xuất thép lớn nhất thế giới.

Đại diện Thương mại Mỹ Robert Lighthizer lớn lên ở thủ phủ của ngành thép – bang Ohio và đã từng là Phó Đại diện Thương mại dưới thời Cựu Tổng thống Ronald Reagan. Khi đó, ông Lighthizer đã đe dọa sẽ đánh thuế để thuyết phục Nhật Bản cùng các nước khác cắt giảm sản lượng thép xuất khẩu vào Mỹ. Ông Lighthizer còn từng làm luật sự đại diện cho US Steel và các công ty thép khác để kêu gọi chính phủ bảo hộ cho ngành trước sự cạnh tranh không công bằng.

Điều gắn kết Navarro, Ross, Lighthizer và Trump đó chính là niềm tin chung rằng thâm hụt thương mại được gây ra bởi các tập quán thương mại bất công của những nước khác (hơn là nguyên nhân tiết kiệm trong nước giảm và mất cân đối tài khóa), và cho rằng các hiệp định thương mại như NAFTA và WTO đã cho phép các nước làm được việc đó một cách kéo dài.

Bảo hộ vì mục đích an ninh quốc gia?

WTO tồn tại một phần là để ngăn chặn các thực tiễn thương mại không công bằng, trong đó, Mỹ là bên hưởng lợi lớn khi đã chiến thắng trong rất nhiều vụ kiện theo cơ chế giải quyết tranh chấp của Tổ chức này. WTO cho phép các nước áp dụng các biện pháp ‘tự vệ’ tạm thời để đối phó với làn sóng nhập khẩu ồ ạt, và cho phép áp thuế chống bán phá giá và thuế đối kháng để chống hành vi phá giá và trợ cấp của nước xuất khẩu. Lấy ví dụ, mặt hàng thép của Trung Quốc là đối tượng được nhiều nước trên thế giới nhắm đến để áp dụng các biện pháp hạn chế này.

Thay vì dùng các biện pháp truyền thống, chính quyền Trump lại sử dụng lý do “an ninh quốc gia” để đánh thuế lên thép và nhôm. Điều khoản này rất ít khi được sử dụng theo luật quốc gia lẫn theo quy định của WTO bởi vì đây là “công cụ lỗ mãng” với điều kiện để được vận dụng rất mơ hồ, và có thể áp dụng cho nhiều ngành công nghiệp, từ đó, khuyến khích các biện pháp trả đũa tương tự từ các nước.

Viện dẫn lý do an ninh quốc gia ám chỉ rằng lợi ích quốc gia sẽ được đặt lên trên hết, thậm chí khi biện pháp đó có thể gây ra thiệt hại kinh tế ròng cho quốc gia. Chính quyền Mỹ đã từng dùng lỹ lẽ này để ngăn chặn Công ty bán dẫn Broadcom thâu tóm Qualcomm – một động thái chưa từng có trong tiền lệ. Nhà Trắng cũng đã nhấn mạnh sẽ trả đũa Trung Quốc vì hành vi được cho là ăn cắp sở hữu trí tuệ và ép buộc chuyển giao công nghệ.

Trong trường hợp thép và nhôm, lập luận ‘an ninh quốc gia’ chỉ là lớp vỏ bọc che đậy động cơ bảo hộ thuần túy bên trong. Ngành công nghiệp quốc phòng phụ thuộc rất ít vào kim loại nhập khẩu, và Bộ Quốc Phòng Mỹ cũng phản đối mức thuế này vì cho rằng sẽ gây thiệt hại cho các nước đồng minh - nguồn cung ứng lớn nhất cho Mỹ, dẫn đến làm suy yếu hệ thống an ninh quốc gia.

Vấn đề thật sự: Chủ nghĩa dân tộc hiện sinh (Existential Nationalism)

Vậy thì, nếu như vấn đề việc làm và an ninh quốc gia không phải là động cơ chính của các mức thuế trên, đâu mới là nguyên nhân? Trump rất coi trọng những lời hứa phi lý lúc tranh cử của mình, thậm chí khi các việc làm đó không có ý nghĩa về mặt kinh tế (ví dụ như việc xây bức tường biên giới với Mexico). Những người ủng hộ ông – không phân biệt tuổi tác, màu da, trình độ học vấn hay thu nhập – đều có xu hướng phản đối thương mại tự do. Vì vậy, chiều lòng cử tri sẽ hạn chế được xác xuất thua cuộc.

Nhưng nước cờ trên có thể bị phá hoại bởi hành động trã đũa từ các nước. Lấy ví dụ, Liên minh châu Âu đã từng áp thuế trừng phạt lên hàng xuất khẩu từ các bang Cộng Hòa nhằm trả đũa việc Tổng thống Bush đánh thuế nhập khẩu thép, thúc giục Mỹ phải gỡ bỏ mức thuế này. Trong vụ việc hiện nay, EU cũng đã đe dọa trả đũa lên hàng xuất khẩu từ bang Kentucky và Wisconsin (cả hai bang này đều thuộc phe Cộng Hòa), đồng thời, nhóm cử tri ủng hộ Trump ở nông thôn cũng có thể bị các nước khác trả đũa lên sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu.

Giáo sư đại học Harvard ông Martin Feldstein, một nghị sĩ đảng Cộng Hòa ủng hộ thương mại tự do, cho rằng đoàn đàm phán thương mại của Mỹ đang dùng chiêu đe dọa áp thuế lên các công ty sản xuất thép của Trung Quốc để thuyết phục chính phủ Trung Quốc chấm dứt việc yêu cầu các doanh nghiệp Mỹ chuyển giao công nghệ như là điều kiện để được tiếp cận thị trường nước này. Tóm lại, thép không phải là vấn đề thật sự ở đây.

Vấn đề nằm ở những tính toán trong bầu cử cũng như tính cách cá nhân của nhà làm chính sách. Rất nhiều quốc gia xem thép là ngành công nghiệp chiến lược, xứng đáng được nhà nước bảo hộ và trợ cấp. Chính vì vậy, Trung Quốc – mặc dù là quốc gia chịu trách nhiệm chính cho tình trạng dư thừa thép trên toàn cầu – không phải là nguồn cơn duy nhất. Tổng thống Trump thậm chí còn phát biểu “Một quốc gia nhất định phải có thép. Đây không phải là vấn đề kinh tế thuần túy, mà liên quan đến quốc phòng.”

Chính chủ nghĩa dân tộc hiện sinh như trên ám chỉ cho chúng ta biết rằng các biện pháp bảo hộ đối với thép sẽ còn tiếp tục, đi kèm với các hành động bảo hộ khác, trong các điều kiện cho phép sau. Đầu tiên, nền kinh tế Mỹ khỏe mạnh, thiếu hụt lao động, lương cao và thuế thấp như hiện nay sẽ làm dịu bớt tình trạng mất việc làm và giá cả tăng – 2 hệ lụy của bảo hộ. Thứ hai, tăng trưởng mạnh và các biện pháp kích thích bằng chính sách tài khóa sẽ mở rộng thêm thâm hụt thương mại của Mỹ, lý lẽ mà Trump và các cố vấn của mình vịn vào để cho rằng Mỹ đang “bị lợi dụng” bởi hoạt động thương mại không công bằng của các nước khác, đặc biệt là Trung Quốc.

Thứ ba, chính phủ và doanh nghiệp Mỹ, EU và các nơi khác ủng hộ đáp trả cứng rắn trước các thực tiễn thương mại không công bằng bấy lâu nay của Trung Quốc. Và cuối cùng, các bang công nghiệp vùng Trung Tây theo chủ nghĩa bảo hộ sẽ vẫn còn giữ được vị trí chiến lược trong bầu cử, và Trump cũng đã sẵn sàng cho chiến dịch tái tranh cử của mình.

Tác giả: Linda Lim – Giáo sư giảng dạy về Quan hệ Kinh tế Quốc tế tại Trường Quan hệ Quốc tế Rajaratnam (RSIS), Đại học Kỹ thuật Nanyang, Singapore.

Nguồn: RSIS – TQ

Từ khóa: bảo hộ, thuế, thép, động cơ, bầu cử, chủ nghĩa dân tộc