Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Các chính sách hiếu chiến của Tổng thống Trump (bao gồm cả việc đánh thuế mới đây lên sản phẩm thép và nhôm) đã làm dấy lên mối lo ngại về việc thế giới đang dấn sâu vào chủ nghĩa bảo hộ và xung đột thương mại. Dưới bất kỳ gốc độ nào, cách tiếp cận đơn phương và bài ngoại của chính quyền Hoa Kỳ cũng là rất nguy hiểm và đáng bị lên án. Tuy nhiên, giới quan sát đang cảm thấy có sự mâu thuẫn trong cách hành động của Tổng thống Trump.

Xét cho cùng, Tổng thống Trump đang đối đầu với các thỏa thuận thương mại có đặt tính thuận lợi hóa hoạt động kinh doanh (bao gồm cả TPP và NAFTA), các thỏa thuận mà những người ủng hộ quyền lao động, xã hội và bảo vệ môi trường đã phản đối trong nhiều năm qua. Và mặc dù các chính sách của ông rõ ràng sẽ làm cho cuộc sống của người lao động và người nghèo Mỹ trở nên tồi tệ hơn nhưng ít ra ông vẫn thẳng thắng đề cập đến thực tế mà họ phải trải qua: không giống như những người bảo vệ thương mại tự do (những người tiếp tục làm ra vẻ làn sóng toàn cầu hóa đã giúp đỡ tất cả)

Với sự áp đảo của Tổng thống Trump trong các cuộc tranh luận, những nhà cấp tiến cần phải nhanh chóng làm rõ sự khác biệt giữa ý kiến phê bình của họ và quan điểm của tổng thống Trump về toàn cầu hóa. Đặc biệt, họ cần phải đưa ra một kế hoạch cải cách chính sách thương mại mà thực sự có thể giúp ích cho những đối tượng bị tổn thương bởi toàn cầu hóa, và đồng thời bác bỏ được quan điểm chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa phân biệt chủng tộc của Tổng thống Trump.

Các nhà hoạch định chính sách vẫn chế giễu quan điểm của Tổng thống Trump rằng các thỏa thuận thương mại đã góp phần tạo ra sự nghèo đói và bất bình đẳng gây ảnh hưởng đến tầng lớp lao động ở Mỹ (và ở Úc cũng vậy). Đối với họ, toàn cầu hóa sẽ tạo ra những người chiến thắng mà không có ai bị thua cuộc. Họ đưa ra mô hình kinh tế mang tính lý thuyết (giả định trong trường hợp có đầy đủ việc làm và chi phí được điều chỉnh) để chứng minh cho ý kiến của họ. Họ thừa nhận lợi ích từ thương mại có thể không được chia đều nhưng phủ nhận việc toàn cầu hóa có liên quan đến tình trạng làm xói mòn tiêu chuẩn sống trong rất nhiều cộng đồng thịnh vượng.

Sự phủ nhận trịch thượng này chính là lý do khiến Trump được bỏ phiếu trúng cử. Không phải là do các thị trấn công nghiệp trì trệ ở Pennsylvania, Ohio hay Wisconsin (các bang đã bỏ phiếu cao nhất cho Trump) không được chia sẻ lợi ích của thương mại tự do, mà bởi vì đời sống kinh tế của người dân nơi đây từng bị phá hủy bởi nó.

Việc thừa nhận rằng toàn cầu hóa tạo ra cả những người chiến thắng cũng như người thua cuộc cho phép chúng ta hình dung ra các chính sách để hạn chế các nhược điểm của tự do thương mại và vấn đề chia sẻ lợi ích. Bước tiếp theo là làm rõ sự khác biệt giữa “thương mại” và “thương mại tự do”. “Thương mại” là dòng lưu chuyển của hàng hóa và dịch vụ hàng ngày giữa các quốc gia. “Thương mại tự do” là tập hợp các quy tắc cụ thể, không cân xứng, được thể hiện trong rất nhiều hiệp định thương mại và đầu từ đã được ký kết trước đây.

Những quy tắc “thương mại tự do” này thường rất ít liên quan đến tình hình thương mại thực tế: ví dụ điển hình là quy định về cắt giảm thuế quan thường chiếm một phần nhỏ trong các văn bản thỏa thuận thương mại. Phần còn lại là một loạt các quy định liên quan đến bảo đảm và bảo vệ quyền lợi cho các doanh nghiệp tư nhân để họ kinh doanh bất cứ nơi đâu mà họ muốn dựa trên các điều khoản ưu đãi.

Bằng chứng về sự đối nghịch giữa thương mại truyền thống và “thương mại tự do” chính là hiệu năng thương mại thấp của Úc trong hai thập kỷ qua. Thực tế, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ hiện nay chiểm tỷ trọng nhỏ hơn trong tổng GDP so với những năm cuối thập niên 1990. Không ngạc nhiên khi khối lượng xuất khẩu tài nguyên đã tăng lên vì đó là những gì các đối tác thương mại của Úc mong muốn. Tuy nhiên giá cả của các nguồn tài nguyên thường không ổn định, trong khi đó, các mặt hàng xuất khẩu tạo giá trị gia tăng khác của Úc thì bị hạn chế. Nếu mục tiêu của tất cả các hiệp định thương mại tự do được ký kết từ đó đến nay là nhằm thúc đẩy hoạt động xuất khẩu cho nước Úc thì rõ ràng là họ đã thất bại thảm hại. Nhưng dĩ nhiên, đó không phải là mục tiêu chính, cái chính là các thỏa thuận được ký kết chỉ nhằm mục đích xây dựng một môi trường chính sách thân thiện với doanh nghiệp, ngay cả trong các lĩnh vực không liên quan gì đến thương mại quốc tế.

Những nhà cấp tiến có thể ủng hộ các hiệp định thương mại quốc tế có lợi cho tất cả các bên, và thậm chí cho cả các nguồn đầu tư trực tiếp quốc tế, mà đồng thời loại bỏ những điều khoản thiếu cân đối, thiên vị cho hoạt động kinh doanh trong các hiệp định “thương mại tự do”. Trên thực tế, một cách tiếp cận mới để quản lý tiến trình toàn cầu hóa thực sự sẽ thúc đẩy thương mại hiệu quả hơn: bằng cách hỗ trợ tăng sức mua ở tất cả các bên, và tránh cuộc đua xuống đáy được nhen nhóm bởi các quy tắc thương mại tự do hiện nay.

Dưới đây là sáu nguyên tắc trọng tâm, nhằm tạo ra một tầm nhìn bao quát và triển vọng hơn cho tiến trình toàn cầu hóa.

Bảo vệ quyền hạn giám sát cho chính phủ

Các hiệp định thương mại tự do cho rằng sự can thiệp của chính phủ vào thị trường (chẳng hạn như điều chỉnh giá cả, tiêu chuẩn dịch vụ, đầu tư…) là không thể chấp nhận và là lãng phí; các hiệp định này thiết lập quy tắc “chỉ tiến không lùi” để hạn chế các quy định và quyền công hữu, đồng thời quy định giảm bớt quyền kiểm soát theo thời gian. Tại Úc, sự thất bại của thị trường cạnh tranh xảy ra ở rất nhiều lĩnh vực như dạy nghề và dịch vụ việc làm – làm tái khẳng định một điều rằng hiệp định thương mại không nên tước bỏ quyền giám sát của chính phủ đối với doanh nghiệp, bất kể là trong lĩnh vực nào.

Loại bỏ các ưu đãi đầu tư

Các thỏa thuận “thương mại tự do” dành tất cả ưu tiên và quyền lợi cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư mà không hề có mối liên hệ với tình hình thương mại trên thực tế. Trong số đó có những quyền đặc biệt như cơ chế giải quyết tranh chấp giữa chính phủ và nhà đầu tư; đây là một thách thức đối với chế độ dân chủ. Chính sách thương mại tiến bộ cần phải bãi bỏ các ưu đãi này, và các công ty cũng như chủ sở hữu của chúng phải tuân thủ các quy định và quy trình như những doanh nghiệp nội địa. Tương tự, các hiệp định thương mại tiến bộ cần phải làm giảm các tính độc quyền của các bằng sáng chế (đối với các công ty dược phẩm cũng như các đối tượng khác), thay vì củng cố quyền lực đó.

Quản lý vốn và tiền tệ.

Đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các doanh nghiệp sản xuất hàng hóa và dịch vụ có thể thực sự mang lại lợi ích cho các cộng đồng địa phương chỉ khi các hoạt động đó tuân thủ các tiêu chuẩn quy định chung của chính phủ. Việc duy trì khả năng điều tiết đầu tư nước ngoài là cần thiết để thu được lợi ích tối đa từ nguồn đầu tư nước ngoài. Mặt khác, sự biến động của dòng chày đầu cơ của vốn tài chính và ngoại hối thường có nhiều tác động tiêu cực hơn là tích cực. Cụ thể, hiệp định thương mại cần phải có các quy tắc nhằm ngăn chặn những hành vi thao túng tỷ giá hối đoái nhằm đạt được lợi thế trong cạnh tranh quốc tế.

Những điều khoản xã hội có ý nghĩa.

Hầu hết các thỏa thuận “thương mại tự do” (bao gồm cả TPP) đều có các điều khoản quy định rõ ràng về các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường và người lao động. Thực tế các điều khoản này chỉ là sự phô trương nhằm che dấu nghi ngại rằng cạnh tranh toàn cầu sẽ gây ra một vòng xoáy đi xuống trong các tiêu chuẩn xã hội. Thông thường các điều khoản này chỉ đơn giản là cam kết thực hiện theo quy định của riêng họ mà không yêu cầu bắt buộc. Một thỏa thuận thương mại tiến bộ cần phải có các biện pháp ràng buộc có thể thi hành được, như yêu cầu các cơ quan quản lý phải tôn trọng các tiêu chuẩn chung hoặc sẽ mất các quyền thương mại ưu đãi. Trong trường hợp các đối tác có các tiêu chuẩn khác nhau (ví dụ như áp dụng mức khí thải carbon khác nhau), những sự điều chỉnh phải phù hợp để cạnh tranh thương mại không làm ảnh hưởng xấu đến tiến trình phát triển của môi trường và xã hội.

Điều chỉnh sự cân bằng.

Dòng chảy thương mại và đầu tư không bao giờ tự động nằm ở một vị trí cân bằng, ngay cả khi một “sân chơi bình đẳng” về tiêu chuẩn lao động và môi trường đã được tạo ra. Nguyên nhân là vì sự cạnh tranh luôn gây ra những hiệu ứng không đồng đều, nó tạo ra cả người chiến thắng và kẻ thua cuộc. Các quốc gia có dòng chảy việc làm và sản xuất dịch chuyển ra bên ngoài do cạnh tranh toàn cầu (một tình huống không hề xảy ra trong lý thuyết thương mại tự do, nhưng phổ biến trong thực tế) phải được hỗ trợ bằng các biện pháp bảo vệ việc làm trong nước, thuận tiện hóa việc điều chỉnh các dòng chảy và đẩy mạnh xuất khẩu. Các quốc gia thặng dư thương mại (như Trung Quốc và Đức) phải có biện pháp tái tạo nguồn thu nhập dư thừa thành động lực để tăng cường nhập khẩu.

Những chính sách nội địa toàn diện và linh hoạt

Sự phản đối dành cho tự do hóa thương mại là tương đối thấp ở các nước kinh tế phát triển, và có xã hội dân chủ ở châu Âu như các nước Bắc Âu, Đức và Hà Lan. Mạng lưới bảo vệ xã hội rộng lớn của họ cho phép người lao động bình dân tin tưởng rằng, dù vì bất cứ lý do gì, họ cũng sẽ không bị bỏ qua về mặt kinh tế: cho dù là cạnh tranh thương mại.

Đó là lý do tại sao một phần quan trọng trong các chính sách thương mại tiến bộ phải là cam kết chung về bảo vệ xã hội, toàn diện, và tạo ra việc làm. Việc duy trì một xã hội ổn định và bình đẳng sẽ giúp chính phủ tăng khả năng điều tiết nền kinh tế, và có thể sẵn sàng phản hồi với bất kỳ sự bất ổn nào.

Những tuyên bố cho rằng thương mại quốc tế là động lực cho mọi tiến trình phát triển có lẻ đã hơi bị phóng đại. Tuy nhiên, hoạt thương mại và đầu tư quốc tế, nếu được quản lý phù hợp, chắc chắn có thể đóng góp vào sự thịnh vượng. Và những nhà cấp tiến có thể triển khai những tầm nhìn mới về một tiến trình toàn cầu hóa cân bằng hơn, không giống như quan điểm của Tổng thống Donald Trump.

Nguồn: The Guardian

Từ khóa: toàn cầu hóa, hội nhập, chủ nghĩa bảo hộ, hiệp định thương mại thế hệ mới