Liệu Mỹ đã sẵn sàng quay trở lại TPP?

TPP VMXA

Hoa Kỳ đang cản trở quá trình hoàn tất Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) – phiên bản tiếp nối của Hiệp định thương mại đa phương TPP một thời được Mỹ hậu thuẫn. Hiệp định này dự kiến được chính thức ký kết trong tuần này mà không có Mỹ.

Vào tháng 1 năm 2017, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump phá hỏng TPP phiên bản gốc khi rút Mỹ khỏi Hiệp định này vào ngày đầu tiên nhậm chức. Theo đuổi chiến dịch “Nước Mỹ trên hết”, Trump đã không ngần ngại bôi nhọ thỏa thuận thương mại tự do mà cựu Tổng thống Barack Obama khởi xướng trước đây.

Tuy nhiên, cuối cùng sau một năm làm việc tại Nhà Trắng, ông Trump lại nói rằng, ông có thể quay trở lại TPP nếu Hiệp định được sửa đổi.

Phát biểu bên lề Diễn đàn Kinh tế Thế giới hồi tháng 1 năm nay, Tổng thống Hoa Kỳ làm rõ điều gì thôi thúc ông tái xem xét khả năng quay trở lại Hiệp định. “Tôi có thể sẽ tham gia TPP nếu chúng tôi có thể đạt được một thỏa thuận tốt hơn đáng kể. Hiệp định này đã từng rất kinh khủng, về mặt kết cấu”, ông Trump thẳng thắn bày tỏ.

Vào cuối tháng 2 vừa qua, trong Hội nghị Thượng đỉnh về đầu tư được tổ chức bởi Bộ Thương mại Mỹ, Bộ trưởng Bộ Tài chính Steven Mnuchin thông báo: “Tôi đã gặp gỡ một số nước đối tác và những người khác, và chúng tôi đã bắt đầu có các cuộc đối thoại cấp cao về TPP”. Ngài Bộ trưởng cho biết quá trình “tái đàm phán” hiệp định thương mại đã được khởi động lại.

Việc Mỹ quan tâm trở lại với Hiệp định xảy ra ngay sau bước đi áp thuế lên thép và nhôm nhập khẩu của Tổng thống Trump, một biện pháp bảo hộ mà nhiều nhà phân tích cho rằng là phát súng đầu tiên báo hiệu cho “cuộc chiến thương mại” với Trung Quốc, mặc dù cường quốc châu Á này chỉ chiếm 2% trong tổng kim ngạch nhập khẩu thép của Mỹ.

Tuy nhiên, Trung Quốc cho đến nay vẫn chưa đe dọa trả đũa lại như Canada hay Liên minh châu Âu (EU) đã làm.

Căng thẳng dâng cao giữa hai nước cũng góp phần giải thích tại sao Trump hướng mắt về CPTPP, bởi vì mục tiêu bấy lâu của Hiệp định này là nhằm “loại” Trung Quốc ra khỏi việc ưu đãi thương mại trong khu vực. Đó là quan điểm của ông Sophal Ear – giáo sư giảng dạy về ngoại giao và các vấn đề quốc tế tại Trường Occidental College ở Los Angeles.

Việc Trump thay đổi quan điểm về TPP chưa rõ sẽ tác động xấu đến ông như thế nào về mặt chính trị, vì Trump trúng cử tổng thống một phần do theo đuổi lập trường dân túy-hoài nghi về lợi ích của thương mại tự do đối với tầng lớp lao động Mỹ. Đối thủ của ông trong cuộc tranh cử năm đó - bà Hillary Clinton thuộc Đảng Dân chủ - cũng phản đối TPP.

Các nước tham gia ký kết TPP, đặc biệt là 4 nước Đông Nam Á – Brunei, Malaysia, Singapore và Việt Nam – chắc chắn sẽ rất hoan nghênh nếu Mỹ quay trở lại. Ngoài 4 nước trên, CPTPP còn có sự tham gia của Úc, Canada, Chile, Nhật Bản, Mexico, New Zealand và Peru.

Ông Yeah Kim Leng – giáo sư giảng dạy Kinh tế học tại Trường Kinh doanh thuộc Đại học Sunway Malaysia nhận định “Nếu bao gồm nền kinh tế lớn nhất thế giới, TPP sẽ tăng mạnh tầm ảnh hưởng, thúc đẩy tăng trưởng thương mại và đầu tư, điều mà các quốc gia nhỏ trong hiệp định đang tìm kiếm.”

Nếu có sự tham gia của Mỹ, TPP sẽ trở thành TPP-12 – giống như hiệp định gốc ban đầu, chiếm gần 40% GDP toàn thế giới và khoảng 30% tổng thương mại toàn cầu. Còn khi không có Mỹ, TPP sẽ là CPTPP như hiện nay, chỉ chiếm 14% GDP và 16% kim ngạch thương mại thế giới.

Nhiều người kỳ vọng, quay trở lại TPP-12 phiên bản gốc có thể sẽ thúc đẩy tăng trưởng GDP của Việt Nam và Malaysia lên khoảng 8%. Không có Mỹ, Hiệp định CPP sửa đổi chỉ làm tăng thêm GDP cho hai nước này lần lượt là 2.2% và 3.1%, theo các phương tiện truyền thông đưa tin.

Vào tháng 1 năm nay, 11 nước còn lại trong TPP đã thống nhất về mặt nguyên tắc đối với CPTPP và phiên bản cuối cùng của Hiệp định, phần lớn giữ nguyên như TPP-12 nhưng đi kèm việc “đình chỉ thực hiện” khoảng 20 điều khoản, phần lớn là các quy định liên quan đến bảo hộ sở hữu trí tuệ (bao gồm quy định về cấp bằng sáng chế cho dược phẩm, rất bất lợi cho các quốc gia Đông Nam Á).

Tuy nhiên, CPTPP sửa đổi vẫn giữ nguyên các quy định nghiêm ngặt về quyền lao động và bảo vệ môi trường, cũng như quy định chặt chẽ hơn thủ tục mua sắm chính phủ đối với doanh nghiệp nhà nước, nhằm tạo ra sân chơi công bằng hơn cho khối tư nhân. Các quy định này sẽ đặc biệt ảnh hưởng đến các nước như Malaysia và Việt Nam.

Hiệp định dự kiến được chính thức ký kết vào ngày 8 tháng 3, và rất khó xảy ra khả năng buổi lễ đã được ấn định trước này bị hoãn lại chỉ vì sự quan tâm trở lại của Mỹ. Nhưng bản thân Trump cũng đã nói rõ, ông chỉ tham gia nếu có thêm sự thay đổi lớn trong Hiệp định theo hướng có lợi cho nước Mỹ.

Một vài nhà phân tích nghĩ rằng, việc trì hoãn một số điều khoản nhất định trong CPTPP, đặc biệt là quy định về sở hữu trí tuệ mà trước đây Washington đã bỏ không ít công sức để đưa vào hiệp định gốc, sẽ được khôi phục lại nếu Mỹ quyết định tái gia nhập.

Chưa thể khẳng định liệu việc khôi phục lại các điều khoản bị đình chỉ đã đủ để Trump quay trở lại TPP. Tổng thống Chile Michelle Bachelet vào cuối tháng 2 vừa qua đã trả lời phỏng vấn của tờ Nikkei Asian Review rằng, các nước thành viên CPTPP có thể sẽ hoan nghênh việc Mỹ quay trở lại, nhưng đổi lại, Washington cũng cần phải chấp nhận các điều khoản đã được sửa đổi.

Bà Bachelet nói “khó có thể chấp nhận việc bắt đầu đàm phán lại từ đầu” khi mà 11 nước thành viên CPTPP đã làm việc rất vất vả trong gần một năm qua để sửa lại hiệp định. Tuy nhiên, trước sức mạnh thị trường của Hoa Kỳ, vẫn không loại trừ khả năng đàm phán sẽ được tái khởi động.

“Điểm hấp dẫn của TPP chính là Nhật, còn sức nặng của Hiệp định lại nằm ở Mỹ. Nếu không có Mỹ, hay, nếu không có Mỹ dưới thời chính quyền Trump, thật sự khó nói hiệp định sẽ có ý nghĩa gì”, ông Sophal Ear cho biết.

Mọi người thường nói “Nếu bắt gặp Trump trong một cuộc họp, không rõ ông ấy muốn gì ở đó”. Nhưng giờ đây, điều đang trở nên rõ ràng hơn hết chính là, việc Mỹ quan tâm trở lại đối với TPP không đơn giản chỉ vì mục tiêu kinh tế.

Mohd Nazari Ismail, giáo sư giảng dạy về kinh doanh và kinh tế tại Đại học Malaysia cho biết, “khá rõ” rằng ông Trump giờ đây đang suy nghĩ lại về CPTPP bởi vì ngài Tổng thống “đã nhận ra rằng việc Mỹ vắng mặt trong TPP đồng nghĩa với việc Trung Quốc gia tăng thêm tầm ảnh hưởng trong tương lai”.

Việt Nam đã cho thấy chỉ riêng việc bảo đảm chiến lược chưa đủ để làm đối trọng với sự chi phối ngày một gia tăng của Trung Quốc trong khu vực. Việt Nam đang có mối quan hệ mật thiết với Nhà Trắng; hợp tác chính trị giữa hai nước hiện đang ở mức chặt chẽ nhất trong vòng mấy năm qua.

Cùng lúc đó, các nhà phân tích cho rằng, trừ phi các mối quan hệ chiến lược được đặt nền móng bằng quan hệ kinh tế, nếu không các quốc gia Đông Nam Á sẽ nhanh chóng rơi vào quỹ đạo của Trung Quốc, đặc biệt trong bối cảnh Bắc Kinh đang tài trợ các nước láng giềng thông qua sáng kiến Một vành đai, Một con đường trị giá một nghìn tỷ USD.

“Việt Nam luôn cố gắng tìm mọi cách để cân bằng quyền lực của Trung Quốc… Đối với chúng tôi, TPP không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế, mà còn có ý nghĩa về địa chính trị và các vấn đề xã hội”, đó là phát biểu của TS. Nguyễn Ngọc Anh – giảng viên thuộc Đại học Ngoại thương Hà Nội với báo giới vào năm ngoái.

Ông Yoichi Funabashi, chủ tịch tổ chức Sáng kiến châu Á – Thái Bình Dương, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở ở Tokyo, trong một bài báo hồi tháng trước đã viết “Nhật Bản lo sợ, thuyết Liên Á nếu loại trừ Mỹ có thể khiến Mỹ hướng nội nhiều hơn nữa”. Mỹ can thiệp sâu hơn vào châu Á là điều không thể tránh khỏi để kiềm hãm Trung Quốc. Đó là lí do TPP cần thị trường Hoa Kỳ vì lý do chiến lược này.

Một khả năng khác có thể xảy ra là trong vài năm tới, các nước ký kết CPTPP hiện nay sẽ không còn thiết tha về sự tham gia của Mỹ như hiện nay.

Trong vài tháng trở lại đây, có thông tin rằng nhiều nước khác cũng đang quan tâm đến CPTPP như Thái Lan, Indonesia, Philippines, Đài Loan và Hàn Quốc.

Viện Kinh tế Quốc tế Peterson – một tổ chức nghiên cứu độc lập của Mỹ - đồng tình rằng nếu 5 nước này gia nhập CPTPP, tạo thành CPTPP-16, Hiệp định sẽ có giá trị kinh tế gia tăng là 486 tỷ USD đến năm 2030 – nhiều hơn cả mức tăng trưởng kỳ vọng của TPP-12 (TPP có Mỹ).

Tác giả: Nhà Báo David Hutt, đóng tại Phnompenh Campuchia

Nguồn: Asia Times – TQ

Từ khóa: CPTPP, Mỹ, quay trở lại, động cơ chính trị, kiềm hãm Trung Quốc