Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Chính quyền Donald Trump sẽ có cơ hội làm việc với 163 quốc gia khác nhằm tạo ra các quy tắc ngăn chặn Trung Quốc xây dựng các gã khổng lồ do nhà nước tài trợ. Các doanh nghiệp nhà nước (SOE) này, trong ngành thép, nhôm và năng lượng mặt trời, đã tràn ngập thị trường toàn cầu, kéo giá cả xuống thấp và kết quả là hàng trăm doanh nghiệp khởi nghiệp trong ngành năng lượng ở Mỹ phải đóng cửa.

Bộ trưởng Thương mại các nước thành viên WTO sẽ họp tại Buenos Aires từ 11-13/12/2017 để xem xét lại tiến độ công việc và đặt ra mục tiêu cho chương trình đàm phán thương mại toàn cầu sắp tới. Hoa Kỳ sẽ yêu cầu 163 nước thành viên khác nâng cấp quy định về “tính minh bạch” - áp dụng chung tất cả các nước thành viên nhưng chủ yếu là nhắm vào Trung Quốc - nhằm làm sáng tỏ hoạt động trợ cấp mờ ám của chính phủ. Quy định về “tính minh bạch” hiện nay của WTO yêu cầu chính phủ của tất cả các nước thành viên phải thông báo cho WTO khi trợ cấp cho các ngành công nghiệp trong nước (ví dụ như các khoản vay từ các ngân hàng chính phủ dưới mức thị trường, các chính sách pháp lý ưu đãi, hàng hóa giá rẻ, giảm giá thuê đất hoặc cấp đất).

Ở một quốc gia đơn Đảng như Trung Quốc, các hoạt động trợ cấp ngầm của chính phủ nhiều vô số kể. Không có gì đáng ngạc nhiên khi Trung Quốc đã không thông báo hoặc thông báo rất chậm (khoảng 10 năm sau) cho WTO về các khoản trợ cấp của mình. Trong khi đó, các nước thành viên khác và các ngành công nghiệp bị ảnh hưởng ở những nước đó do không có thông tin nên đã không thể kiện Trung Quốc vi phạm các quy tắc về trợ cấp. Đề xuất của Hoa Kỳ tại hội nghị Bộ trưởng Thương mại WTO nhằm làm cứng rắn thêm các vấn đề về minh bạch, bao gồm các biện pháp xử phạt hành chính như đình chỉ thương mại, là một bước đi đúng đắn.

Không riêng gì Mỹ, các nước phát triển và các nước nghèo cũng rất đồng thuận trong vấn đề này. Các nước cần các quy tắc toàn cầu mạnh mẽ hơn về vấn đề SOE, cộng thêm một cơ chế giải quyết tranh chấp đi kèm, cho phép các nước áp dụng biện phát trừng phạt khi phát hiện có vi phạm. Hoa Kỳ đã công nhận sự cần thiết của các quy tắc này từ 24 năm về trước trong Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), trong đó yêu cầu các SOE của Mexico và Canada không được phân biệt đối xử với các công ty của Hoa Kỳ. Các thoả thuận thương mại của Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU) và châu Á - Thái Bình Dương sau đó cũng đã làm chặt hơn vấn đề SOE.

Điều này cho thấy không phải chỉ có một mình Hoa Kỳ quan tâm dến vấn đề SOE của Trung Quốc. 11 nước còn lại đã chấp nhận đề xuất của chính quyền Obama thêm vào TPP bộ quy tắc cứng rắn nhất từ trước đến này dành cho SOE, mặc dù nhiều quốc gia trong TPP, như Nhật Bản, Canada, Úc, Chilê, Peru, Mexico có các SOE rất mạnh trong nước. Việc này khiến cho quyết định rút khỏi TPP của chính quyền Trump trở thành một tình huống trớ trêu, khi quốc gia phàn nàn nhất về tình trạng lạm dụng thương mại toàn cầu đã từ bỏ các bộ quy tắc hứa hẹn nhất để ngăn chặn vấn đề đó.

Chẳng hạn, quy định trong TPP cấm các khoản trợ cấp cho SOE dưới nhiều hình thức; yêu cầu công bố danh sách tất cả các SOE trên website chính phủ, tỷ lệ phần trăm cổ phần của chính phủ nắm giữ trong các SOE, chức danh của các quan chức chính phủ đang làm việc hoặc nằm trong ban điều hành của các SOE, doanh thu hàng năm của SOE; thông tin về các chính sách hay chương trình trợ cấp; mua sắm chính phủ phải được xem xét trên cơ sở các yếu tố thương mại (bao gồm giá cả, chất lượng, tính khả dụng, vận chuyển và khả năng tiếp cận thị trường). Điều này có nghĩa là hoạt động mua sắm của chính phủ phải dựa trên hồ sơ đấu thầu tốt nhất, không có sự ưu ái dành cho doanh nghiệp trong nước.

SOE và các hiệp định thương mại

Mặc dù Mỹ đã rút khỏi TPP, 11 nước thành viên còn lại vẫn sẽ tiếp tục Hiệp định mà không có Mỹ. Các công ty Nhật Bản sẽ được hưởng lợi từ các quy định mới về SOE nhưng các công ty Mỹ thì không, đặc biệt khi kinh doanh ở Việt Nam, Malaysia và Mexico, nơi mà các SOE kiểm soát phần lớn nền kinh tế. Mỹ rút khỏi TPP với ý định giảm thâm hụt thương mại, nhưng rút khỏi TPP đồng nghĩa với việc giảm khả năng cạnh tranh của các công ty Mỹ với các SOE tại các nước châu Á.

Đến nay, Mỹ cũng chưa mất mát gì. Mỹ nên nhân cơ hội Hội nghị bộ trưởng ở Buenos Aires lần này để thử nghiệm trước với các quy tắc của WTO về SOE,  không riêng gì các quy tắc về tính minh bạch, vốn chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Điều này có nghĩa là chính quyền của Trump không nên xem WTO là một mối đe dọa đối với chủ quyền quốc gia, và hãy bắt đầu xem đó là một nơi để hình thành liên minh, buộc Trung Quốc phải tôn trọng các quy tắc như đã hứa sẽ làm khi gia nhập WTO vào năm 2001.

Các thành viên WTO thường sẽ đồng ý bổ sung các quy định mới cho WTO sau khi các hiệp định thương mại khu vực chứng minh được quy định trên là thiết thực. Ví dụ, WTO đã thông qua các quy định quan trọng về thương mại dịch vụ và sở hữu trí tuệ, sau khi các quy định này được đưa vào NAFTA. Tương tự như vậy, các quy định về SOE trong TPP, hay trong FTA giữa EU với Canada và Nhật Bản cũng sẽ cung cấp tiền lệ, khuyến khích WTO xem xét đưa vấn đề SOE vào quy định.

Việc đưa vấn đề SOE vào quy định của WTO sẽ không xảy ra trong năm nay hoặc năm sau, vì sẽ mất nhiều năm đàm phán. Nhưng đó sẽ là một cuộc hành trình đáng để các nước bắt tay vào. Lợi ích mang lại sẽ rất lớn và cho nhiều nước. Đó là lý do tại sao Hoa Kỳ nên hành động trong vấn đề này.

Nguồn: Harvard Business Review - TQ

Từ khóa: doanh nghiệp nhà nước, minh bạch, Hoa Kỳ, WTO, Trung Quốc, trợ cấp