Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tiến trình toàn cầu hoá đang bị thách thức bởi những tư tưởng chính trị theo chủ nghĩa dân tộc. Nhưng nền kinh tế định hướng chủ nghĩa dân tộc vẫn khó có khả năng trở thành xu hướng chủ đạo thay thế cho tiến trình toàn cầu hóa.

Dạo gần đây, quận Winnebago thuộc tiểu bang Wisconsin (Mỹ) đang thu hút khá nhiều sự chú ý. Năm 1872, quận Winnebago là nơi thành lập của công ty huyền thoại Kimberly Clark, chuyên sản xuất các sản phẩm về giấy. Đến năm 2015, doanh thu toàn cầu trong của công ty này đã đạt 18,6 tỷ USD. Mặc dù Kimberly-Clark tiếp tục tạo ra lợi nhuận, một phần bởi các nhà máy sản xuất của nó hiện diện tại 39 quốc gia, thế nhưng các xưởng giấy quy mô nhỏ của nó thì đang lần lượt đóng cửa. Các sản phẩm giấy nhập khẩu ngày càng rẻ, đặc biệt là từ Trung Quốc, đang gây ảnh hưởng nặng nề đến hoạt động sản xuất giấy của công ty này. Hồi năm ngoái, quận Winnebago đã quay lưng lại với đảng Dân Chủ và chuyển sang ủng hộ đảng Cộng Hoà. Thông điệp cứng rắn của Donald Trump về thương mại đã thu hút sự chú ý của dân chúng tại quận này.

Tất nhiên, thông điệp phản đối toàn cầu hoá của Trump vẫn là quá cứng nhắc. Trump còn có ý định bổ nhiệm các phái viên của ông vào một số vị trí trong Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Trump vừa chống lại hệ thống thương mại đa phương, vừa muốn các tập đoàn Mỹ phải giảm bớt hoạt động đầu tư ra nước ngoài.

Nhưng sự thất thế của toàn cầu hoá không chỉ xuất hiện tại Mỹ, mà còn ở Đức, Anh, Pháp và Ý - bốn nến kinh tế lớn nhất châu Âu. Ở Anh, sự kiện Brexit là minh chứng quá rõ ràng cho xu thế hướng nội của Anh; ở Ý, các thế lực chính trị dân tuý cánh hữu đang có dấu hiệu hồi sinh; Ở Pháp, Đảng Mặt trận Quốc gia theo khuynh hướng dân tộc chủ nghĩa của bà Marine Le Pen đang được ủng hộ thứ hai; và hiện giờ ở Đức, một đảng dân tuý cánh hữu từ đâu xuất hiện trở thành đảng lớn thứ ba trong quốc hội, gây chia rẽ nghiêm trọng sự ủng hộ từ công chúng, và gây trở ngại đối với việc thành lập chính phủ. Dưới thời Thủ tướng Markel, Đức từng cam kết sẽ tham gia vào kế hoạch chung của châu Âu về việc kiềm hãm sự trổi dậy của chủ nghĩa quốc gia, và hướng đến ủng hộ tiến trình toàn cầu hoá. Hiện tại, chúng ta chưa biết khủng hoảng chính trị tại Đức sẽ được giải quyết như thế nào, và liệu hướng giải quyết đó có bền vững hay không.

Tất cả những sự kiện này dẫn đến một câu hỏi: Sau bốn thập kỷ dẫn dắt nền kinh tế thế giới, tiến trình toàn cầu hóa hiện đang đi về đâu?

Dưới góc độ kinh tế học thuần túy, toàn cầu hoá đại diện cho sự lưu chuyển tự do của dòng vốn, hàng hoá và lao động xuyên biên giới các quốc gia. Tất nhiên, tình hình thực tế không thể hoàn hảo như trong lý thuyết. So với dòng chảy vốn và hàng hoá, lao động ít được tự do lưu chuyển hơn. Ngoài ra, các nước khác nhau cũng lựa chọn những mức độ hội nhập kinh tế khác nhau, ngay cả dòng lưu chuyển vốn và hàng hoá, mặc dù đã nới lỏng so với trước, cũng vẫn không hoàn toàn được tự do. Ấn Độ và Trung Quốc đang gia tăng mức độ toàn cầu hoá, trong khi Argentina cũng từng trải qua một thời kỳ tăng trưởng bùng nổ giữa những năm 1990.

Suy cho cùng, tiến trình toàn cầu hoá hiện nay có hai đặc trưng sau: một là, hơn bao giờ hết mức độ tự do về kinh tế đã phát triển mạnh mẽ, vượt ra khỏi biên giới quốc gia, và hai là, cùng với xu thế đó, vốn và hàng hoá cũng được lưu chuyển tự do hơn so với lưu chuyển lao động. Các sử gia về kinh tế cũng khẳng định rằng, giai đoạn đầu tiên của toàn cầu hoá chính là từ Thế Chiến thứ I trở về trước vài trăm năm. Còn 40 thập kỷ gần đây là giai đoạn toàn cầu hoá 2.0.

Ấn Độ và Trung Quốc là một trong số các quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất trong giai đoạn toàn cầu hoá đầu tiên. Nhưng đây cũng là hai trong số các nước được hưởng lợi nhiều nhất từ giai đoạn toàn cầu hoá thứ hai. Vào năm 1980, Trung Quốc và Ấn Độ thậm chí không nằm trong danh sách 45 nền kinh tế lớn nhất thế giới. Nhưng đến năm 2016, với 11,2 nghìn tỷ USD, GDP của Trung Quốc chỉ xếp thứ hai sau Mỹ (18,6 nghìn tỷ USD). GDP của Ấn Độ xếp thứ bảy (với 2,3 nghìn tỷ USD), hơn cả Ý (1,9 nghìn tỷ USD) và Canada (1,5 nghìn tỷ USD), và bám sát GDP của Anh (2,6 nghìn tỷ USD) và Pháp (2,5 nghìn tỷ USD), mặc dù thu nhập bình quân đầu người của Ấn Độ lại rất thấp so với bốn nước kể trên.

Trung Quốc và Ấn Độ không phản đối toàn cầu hoá 2.0, nhưng các nước phương Tây thì có. Hơn thế nữa, không phải các tư tưởng kinh tế chống toàn cầu hoá, mà là các thế lực chính trị mới nổi là nguyên nhân khiến cho tiến trình toàn cầu hóa bị chặn lại. Nếu như trong bốn thập kỷ qua, các hệ thống chính trị luôn bị chi phối bởi nền kinh tế thị trường. Thì hiện nay, bộ máy chính trị lại đang là tổ chức điều khiển các chính sách kinh tế. Sự chi phối này khiến những người theo chủ nghĩa tự do cảm thấy rất hoang mang.

Đáng chú ý nhất là hai luận điểm chống lại toàn cầu hoá xuất hiện vào những năm 1990. Năm 1998, ông Jagdish Bhagwati, một người nổi tiếng với những lập luận ủng hộ toàn cầu hoá thương mại, đã kịch liệt phản đối sự lưu chuyển tự do của dòng vốn, vì cho rằng thị trường vốn có xu hướng cực kì bất ổn - “hoảng loạn và điên cuồng”- không giống với sự ổn định và bền vững của thương mại hàng hoá. Năm 1996, thị trường các nước Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Philippines và Hàn Quốc nhận được 93 tỷ USD dòng vốn đổ vào, trong khi chỉ có 12 tỷ USD dòng vốn đổ ra từ các thị trường này trong năm 1997, từ đó gây ra những cuộc khủng hoảng kinh tế tại hàng loạt các nước Đông Nam Á. So với dòng chảy vốn, hoạt động thương mại hàng hoá chưa bao giờ biến động mạnh đến thế.

Một năm trước đó, Dani Rodrik, người không hoàn toàn chống lại toàn cầu hoá, đã phản đối chủ trương thương mại tự do không kiểm soát, vì những người bị tổn thất từ tự do hoá thương mại sẽ chịu tổn thất vĩnh viễn, chứ không đơn thuần trong ngắn hạn, như các nhà kinh tế toàn cầu hoá vẫn lập luận. Nước lên không có nghĩa là mọi con thuyền đều lên. Thương mại càng tự do, quy mô chính phủ sẽ phải càng lớn, để có thể nâng đỡ những người bị ảnh hưởng từ tự do hoá thương mại.

Xu thế toàn cầu hoá của thời đại hiện nay

Tuy nhiên, những lập luận kinh tế này và những lập luận khác không làm thay đổi xu thế toàn cầu hoá của thời đại. Thay vào đó, hai sự kiện chính trị gần đây đang định hình cho một xu hướng mới nổi. Thứ nhất là tuyên bố về sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa bản chất toàn cầu của nền kinh tế và phạm vi trong nước của chủ quyền quốc gia. Nếu nhu cầu tiền lương ở Mỹ cao, các doanh nghiệp Mỹ đơn giản sẽ đầu tư ra nước ngoài, và gây tổn hại đến lực lượng lao động Mỹ. Theo lập luận này, chính phủ cần phải kiểm soát chặt chẽ hơn đối với dòng vốn.

Lập luận thứ hai thậm chí còn thiên về chính trị nhiều hơn. Mặc dù việc lưu chuyển lao động giữa biên giới các quốc gia ít được tự do hơn so với lưu chuyển dòng vốn và hàng hoá, tuy nhiên tình trạng di cư quốc tế lại đang diễn ra nhiều hơn bao giờ hết. Làn sóng chính trị chống lại người nhập cư, thường dưới hình thức phân biệt chủng tộc, bắt nguồn từ sự lo lắng đối với những thay đổi trong cơ cấu bộ máy chính trị. Ở Mỹ, cộng đồng nhập cư người La-tin và Hồi Giáo trở thành chủ đề gây nên làn sóng phẫn nộ; ở Pháp có người Hồi Giáo Bắc Phi; ở Anh là dân nhập cư từ châu Âu và các nơi khác; ở Đức có người nhập cư từ Trung Đông, v.v…

Hệ quả của toàn bộ những hiện tượng này là gì? Những tác động trong ngắn hạn sẽ hiện ra rõ nhất. Lao động nhập cư chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng nặng nề: Vấn đề dân tộc tiếp tục sẽ là mối lo ám ảnh các quốc gia hiện tại. Dòng vốn có thể ít bị ảnh hưởng nhất. Chuỗi cung ứng và các mạng lưới quốc tế phức tạp mà các doanh nghiệp đang ngày càng lệ thuộc sẽ không dễ bị phá vỡ. Các rào cản thương mại sẽ khó dự đoán nhất. Khó khăn lớn nhất mà các nhà cầm quyền theo chủ nghĩa dân tuý phải đối mặt là làm thế nào để áp thuế cao hơn để bảo vệ doanh nghiệp trong nước mà không gây ra một cuộc chiến tranh thương mại.

Tóm lại, tư tưởng toàn cầu hóa đang dần rút lui, nhưng những chính trị gia ủng hộ chủ nghĩa dân tộc  vẫn khó có thể chuyển đổi nền kinh tế toàn cầu thành những nền kinh tế quốc dân., ít nhất là trong ngắn hạn.

Nguồn: Indian Express.

Từ khóa: Toàn cầu hóa, rút lui, hàng hóa, lao động, đầu tư, chính trị