Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Đã tám tháng trôi qua kể từ khi ông Donald Trump nhậm chức Tổng thống Mỹ. May mắn thay, hệ thống luật lệ chung cho thương mại toàn cầu vẫn chưa bị sứt mẻ. Những lời đe dọa áp thuế của Trump vẫn chỉ là lời đe dọa, chưa có hành động cụ thể nào diễn ra. Các cuộc điều tra nhắm vào các mặt hàng nhập khẩu mà Mỹ nghi ngờ đe dọa đến an ninh quốc gia cũng đang tạm thời gác lại. Có vẻ như ngài Trump không còn giống như hình tượng “người đàn ông cứng rắn”, mà đúng hơn là “cậu bé chăn cừu hay khóc dối”.

Nhưng mọi chuyện vẫn chưa kết thúc. Người người ủng hộ Tổ chức thương mại thế giới WTO, tổ chức bảo vệ cho hệ thống nguyên tắc chung về thương mại, đang cảm thấy lo lắng. Vẫn còn những mối nguy hiểm khác đang rình rập. Có rất nhiều cách để làm suy yếu một tổ chức.

WTO là diễn đàn kết nối các quốc gia trong việc ký kết thỏa thuận và giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, WTO cũng có những vấn đề của nó. Các nguyên tắc mới phải được tất cả 164 thành viên thông qua và phần lớn các điều khoản trong Hiệp định rất khó hiểu. Nếu vài nước thành viên không chấp nhận quy tắc hiện tại, theo cách giải thích của các Thẩm phán, thì rất khó để đàm phán được một quy tắc tốt hơn khi phải thuyết phục đủ 164 nước thông qua. Việc khó sửa đổi các quy tắc dẫn đến số vụ tranh chấp ngày càng chồng chất, rốt cuộc lại đẩy áp lực sang cơ quan xử lý tranh chấp của WTO, vốn đang vận hành khá suôn sẻ.

Vấn đề đang nằm ở Tòa Phúc thẩm của WTO. Cơ quan này đáng lẽ phải có 7 thẩm phán thường trực, hiện nay, số lượng thẩm phán chỉ là 5 người, và đến cuối năm nay, sẽ chỉ còn lại 4. Phía Mỹ đang bác bỏ đợt tuyển chọn bổ sung để lấp đầy vị trí đang còn trống này, làm dấy lên mối lo ngại có thể dẫn đến khủng hoảng cho WTO.

Căng thẳng này diễn ra không đúng lúc, khi mà trong vài năm trở lại đây, các vụ tranh chấp đã tăng lên cả về số lượng lẫn độ phức tạp. Tính riêng những vụ việc còn tồn đọng đã phải mất hết 2 tháng để giải quyết, chưa kể các vụ việc mới phát sinh. Trong số các vụ tồn đọng, có một vụ kháng cáo từ Liên minh EU liên quan đến hãng sản xuất máy bay Airbus, khởi kiện từ hơn một năm trước.

Đến cuối năm 2019, thêm hai vị thẩm phán nữa sẽ kết thúc nhiệm kỳ, kéo theo số lượng thẩm phán của Tòa Phúc thẩm chỉ còn hai người. Trong khi theo quy định, một vụ việc tranh chấp cần tối thiểu 3 thẩm phán. Nếu khoảng trống không được lấp đầy, hệ thống sẽ đối mặt với rủi ro sụp đổ.

Về mặt lý thuyết, lý do Mỹ chưa chấp thuận việc tuyển chọn mới là vì nước Mỹ cho rằng Tòa Phúc thẩm đã có 2 trường hợp vi phạm quy định về thủ tục, một trong số đó là trường hợp từ chức của một thẩm phán mới gần đây. Tuy nhiên, theo ông Brendan McGivern, luật sư đến từ Geneva, cả 2 trường hợp vi phạm đều không phải là vấn đề gì quá nghiêm trọng để Mỹ phải bận tâm.

Động cơ thực sự đằng sau việc làm của Mỹ là gì?

Trong bài phát biểu ngày 18/9, ông Robert Lighizer - Đại diện thương mại Mỹ, đã lên kế hoạch cho một chương trình hành động còn lớn hơn. Phát biểu trước một hội trường đầy những người am tường về chính sách ngoại giao, Ông Lighthizer than phiền rằng các quyết định của thẩm phán WTO đã bỏ qua những điều kiện Mỹ yêu cầu và áp đặt những nghĩa vụ Mỹ không đồng ý ngay từ thời Mỹ gia nhập WTO.

Đây là mối bận tậm duy nhất của Mỹ kéo dài từ trước đến nay. Ban hội thẩm của WTO đã liên tục cho rằng các biện pháp phòng vệ thương mại của Mỹ là vi phạm luật. Lighthizer cho rằng các phán quyết đó đã tước đoạt các công cụ để bảo vệ nước Mỹ trước các hoạt động thương mại bất công. Nhiều người trong chính quyền Mỹ cáo buộc các luật sự của WTO đã đi quá chức năng của mình.

Kết quả là, chính quyền Mỹ đang dùng việc bổ nhiệm thẩm phán làm “con tin” để đòi hỏi WTO. Nhưng kỳ quặc là, Mỹ không nói rõ họ muốn trao đổi những gì.

Nhìn lại những bài phát biểu trước đây của Lighthizer sẽ cho ta những manh mối về động cơ đằng sau việc làm này. Theo tờ Wall Street Journal, khi Lighthizer tham vấn cho ứng viên Tổng thống Bob Dole hồi năm 1996, Lighthizer đã trao đổi với Bob rằng Hội đồng gồm những thẩm phán đến từ Mỹ lại đang xem xét các bằng chứng chống lại nước Mỹ, ông đe dọa sẽ “tống cổ” ba vị thẩm phán mà ông gọi là “bù nhìn” kia, tiếp sau đó sẽ đến WTO. Thêm vào đó, trong tuần này, Lighthizer lại phát biểu ưu ái về hệ thống GATT, Hiệp định tiền thân của WTO. Sở dĩ Lighthizer ưu chuộng Hiệp định GATT là vì theo Hiệp định này, các nước thành viên có quyền không thực thi phán quyết của Ban thẩm phán.

Việc gây sức ép buộc Tòa Phúc thẩm của WTO phải hành xử ưu ái cho Mỹ sẽ làm Cơ quan nay mất đi tính hữu dụng vốn có. Các thành viên khác trong WTO sẽ nghĩ rằng họ không được giải quyết tranh chấp một cách công bằng, kéo theo các nước có khả năng sẽ tự mình giải quyết vấn đề (thông qua các biện pháp trừng phạt). MacGivern lo ngại rằng, việc Mỹ can thiệp vào vấn đề này sẽ làm mất đi tính độc lập của Tòa Phúc thẩm, và rốt cuộc, sẽ làm suy yếu hệ thống quy tắc chung vốn đã được các nước thống nhất.

Nguồn: Business Mirror – TQ

Từ khóa: Mỹ, WTO, tranh chấp, tòa phúc thẩm, thẩm phán, Lighthizer, Donald Trump, GATT