Liệu ASEAN có đối phó được với việc trật tự thế giới đang thay đổi?

Asean 0206

Trật tự thế giới đương đại (thường được gọi là “Trật tự thế giới do Mỹ dẫn đầu”) hình thành từ sau Thế chiến thứ II đang dần thay đổi. Tuy nhiên, sự thay đổi đó không đơn giản chỉ là quay trở về với trật tự thế giới đa cực như giai đoạn trước chiến tranh.

Đối với Châu Á, nhiều chuyên gia nêu lên quan điểm: “Mô hình của Châu Âu trong quá khứ sẽ trở thành hình mẫu tương lai của Châu Á”. Rõ ràng đây là một quan điểm không chính xác.

Trong giai đoạn trước chiến tranh, trật tự thế giới đa cực thường bị chi phối bởi những quốc gia có đế chế lớn mạnh với phạm vi thuộc địa khổng lồ. Còn hiện nay, quyền chi phối không còn nằm trong tay một hoặc một vài quốc gia mà phụ thuộc vào thể chế quốc tế, quy tắc của các khu vực, các tập đoàn kinh doanh và tổ chức chính phủ đa quốc gia, các chiến dịch xã hội, thậm chí cả tổ chức tội phạm và khủng bố xuyên quốc gia.

Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế giữa các nước đang ngày càng lan rộng và biến hóa đa dạng, tồn tại ở nhiều lĩnh vực khác nhau như: thương mại, tài chính, mạng lưới sản xuất toàn cầu hay chuỗi cung ứng.

Thế giới ngày nay cũng xuất hiện các thể chế khu vực và quốc tế tương đối bền vững. So với giai đoạn trước Thế chiến thứ I, ở Châu Âu chỉ tồn tại một thể chế gọi là: “Hệ thống hòa hợp quyền lực Châu Âu”; trong giai đoạn hòa bình giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1918 – 1939) cũng chỉ có một thể chế tồn tại ngắn ngủi gọi là: “Hội Quốc Liên”.

Trật tự thế giới mới nổi hiện nay là trật tự “Đa tầng” (Multiplex World Order)

Thế giới “Đa tầng” được thể hiện bởi đặc trưng: không tồn tại yếu tố phát triển theo hướng một quốc gia thống trị toàn cầu. Thay vào đó, các quốc gia trong từng khu vực phụ thuộc lẫn nhau trong một hệ thống phức tạp liên quan đến nhiều lĩnh vực như kinh tế, liên kết sinh thái và các thách thức xuyên quốc gia. Cấu trúc quản trị của trật tự thế giới mới này có nhiều tầng, từ mức độ toàn cầu đến từng khu vực, từng quốc gia và các vùng trong mỗi quốc gia. Mỗi tầng đều có những liên kết chính thống hoặc không chính thống đến các thể chế và mạng lưới tổ chức.

Quan trọng nhất, thế giới “Đa tầng” là sự kết hợp của nhiều đặc điểm hiện đại – đó là một thế giới đa dạng về văn hóa, lý tưởng và chính trị, bao gồm cả những hướng đi mới tiến đến sự ổn định, hòa bình và phồn thịnh.

Tổng thống Trump đã hứa là sẽ “Làm nước Mỹ vĩ đại trở lại”, nhưng ông gần như không còn khả năng đảo ngược được sự tụt hậu của mục tiêu “Trật tự thế giới do Mỹ dẫn đầu” hay ngăn chặn tiến trình toàn cầu hóa.

Các chính sách phát triển của Trung Quốc và Ấn Độ cũng có khả năng sẽ thúc đẩy toàn cầu hóa nhưng lại không chấp nhận những giá trị tự do đi kèm với nó. Xu hướng toàn cầu hóa mới sẽ phục vụ cho những chủ trương chính trị một cách phi tự do và hướng đến đề cao chủ quyền quốc gia.

Tương lai của ASEAN trong thời kì “Đa tầng”

Tương lai của khu vực Đông Nam Á và “chủ nghĩa đa phương do ASEAN dẫn đầu” trong thời kì “Đa tầng” này sẽ càng trở nên không vững chắc và phức tạp hơn so với giai đoạn trật tự thế giới “lưỡng cực” (Nga - Mỹ), trật tự “một cực do Mỹ dẫn đầu” (Khi Liên Xô vừa tan rã) hay hệ thống đa cực lỗi thời. Những chiến lược theo đuổi chủ nghĩa quan hệ đa phương của ASEAN cần phải bắt đầu từ việc xác định những giới hạn - những yếu tố gây cản trở - tồn tại bên trong cấu trúc quản lý hiện có của các nước Đông Nam Á, những yếu tố này chắc chắn sẽ phải đối mặt với các thách thức ở cả bên trong lẫn bên ngoài vùng lãnh thổ.

Những thách thức đối với ASEAN

Đối với bên ngoài, thử thách lớn nhất phát sinh từ việc thay đổi giới hạn của quyền lực quốc gia. Một thế giới “Đa tầng” sẽ không chấp nhận sự thống trị toàn cầu của bất cứ một quốc gia nào. Vậy đối với sự thống trị trong một khu vực nhất định thì như thế nào? Một vài dẫn chứng cho rằng, Trung Quốc đang hướng đến một hệ thống “đa cực quốc tế” và “một cực ở khu vực”. Tuy nhiên, những nỗ lực của chính quyền Trung Quốc trong việc xây dựng các chiến lược – dựa trên học thuyết Monroe – nhằm gây ảnh hưởng đến các nước trong khu vực gần như là không thể thành công vì những giới hạn về quyền lực cũng như sự phản kháng từ các quốc gia khác.

Sự trỗi dậy của Trung Quốc cũng làm dấy lên những lo ngại về chính sách “chia để trị” của Bắc Kinh hướng đến các quốc gia yếu thế trong khu vực Đông Nam Á. Dù thế nào thì, điều rõ ràng nhất vẫn là: Trung Quốc đã không còn bằng lòng với “chủ nghĩa đa phương do ASEAN dẫn đầu” của khu vực Đông Nam Á.

Một thách thức bên ngoài khác đối với “chủ nghĩa đa phương do ASEAN dẫn đầu” là thái độ và các chính sách của nước Mỹ dưới thời chính quyền Trump. Tổng thống Trump gần như không còn bày tỏ sự quan tâm và hỗ trợ đối với khu vực ASEAN như dưới thời Tổng thống Obama. Nếu như – và đây sẽ là một cái “Nếu” quan trọng – các chính sách mới của Mỹ làm yếu đi các mối quan hệ đồng minh trong khu vực, đặc biệt là quan hệ Mỹ - Nhật, thì các nước Đông Nam Á sẽ mất đi một điểm tựa chính trị quan trọng trong mục tiêu ngoại giao đa phương của mình.

Bên cạnh những yếu tố bên ngoài, cấu trúc “ASEAN dẫn đầu” còn phải đối mặt với nhiều thách thức nội tại. “Sẽ không thể tồn tại một khối trung tâm ASEAN nếu không có một ASEAN thống nhất” – ý tưởng này rõ ràng đang lung lay. Campuchia – quốc gia cuối cùng trong khu vực Đông Nam Á gia nhập ASEAN – đã phần nào bày tỏ thái độ thiếu cam kết đối với lý tưởng và các quy tắc của tổ chức. Tổ chức ASEAN mở rộng hiện đã quá tải; ban thư ký cũng đang gặp vấn đề khó khăn do thiếu nguồn nhân lực, cả về mặt số lượng và tính chuyên nghiệp. Có một khoảng cách rất lớn giữa tầm nhìn rộng của tổ chức ASEAN và khả năng vận hành của tổ chức này. Vì nhiều lý do, các chính trị gia Philippines, Indonesia và Malaysia cũng đã quyết định từ bỏ một số cam kết của họ đối với ASEAN.

Nếu ASEAN và các thành viên muốn áp dụng các chiến lược ngoại giao của họ vào thế giới “Đa tầng” mới thì cần phải phát triển và lựa chọn được những chiến lược phù hợp để tiếp tục theo đuổi chủ nghĩa đa phương.

Hướng đi của ASEAN trong tương lai

ASEAN cần phát triển một liên minh không chính thức giữa các thành viên để theo đuổi các mục tiêu kinh tế và an ninh của tổ chức, bao gồm cách tiếp cận mới là “Công thức ASEAN-X” (ASEAN Minus X). Điều này đồng nghĩa với việc hướng đến sự “đơn giản hóa” trong một số vấn đề cụ thể. Giống như những thỏa thuận chung từng tồn tại giữa Malaysia và Indonesia trong giai đoạn những năm 80 và 90, các thỏa thuận mới cần hướng đến một mục tiêu lớn hơn là “Chủ nghĩa đa phương – Tập trung vào ASEAN”.

Tổ chức ASEAN cần thu thập thêm tài nguyên và phát triển năng lực của mình bằng cách xây dựng mối quan hệ hợp tác với các tổ chức quốc tế khác, bao gồm những thể chế khu vực như EU hoặc Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á, nhằm đối phó với các thử thách xuyên quốc gia.

Cuối cùng, mặc dù không thể hoàn toàn tránh khỏi những va chạm về lợi ích và quyền lực, ASEAN cần xem xét lại vai trò của mình trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương rộng lớn, đặc biệt là chính sách khi tiếp cận các cường quốc lớn trên nền tảng ASEAN. Cần xem xét áp dụng biện pháp tự lập ở một mức độ nhất định hoặc áp dụng chiến lược né tránh va chạm với các cường quốc. ASEAN cũng có thể cân nhắc việc phát triển sâu hơn mối quan hệ với Nhật Bản, Ấn Độ, Úc và các nước Châu Âu nhằm giữ khoảng cách chiến lược giữa Đông Nam Á với Bắc Kinh và Washington.

ASEAN cần tiếp tục đổi mới cả bên trong và bên ngoài để thích nghi với bối cảnh trật tự thế giới “đa tầng” mới, hoặc chấp nhận mạo hiểm từ bỏ biệt danh “bức tường kiên cố về kinh tế và chính trị trong khu vực” của mình.

(Amita Acharya là Chủ tịch Phòng Thách thức xuyên quốc gia của UNESCO, Quản trị viên và là Giáo sư được công nhận của khoa Quan Hệ Quốc Tế, ngành Dịch Vụ Quốc Tế, Đại học American. Ông là tác giả của quyển “The End of American World Order”).

Nguồn: East Asia Forum – HP

Từ khóa: ASEAN, đối phó, trật tự, thế giới, đang thay đổi