Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Có phải chăng toàn cầu hóa - hệ thống kinh tế ôn hòa đã nâng cao mức sống của hàng trăm triệu người trên toàn thế giới - đang gặp rắc rối? Ở cả hai bờ Đại Tây Dương, chiến thắng của Tổng thống Trump với hứa hẹn đẩy mạnh chủ trương “nước Mỹ đầu tiên” (America First) và sự kiện Brexit ở Anh cho thấy có vẻ như nền kinh tế toàn cầu hóa đang bị tấn công. Tại sao lại như thế?

Sự ra đời của các tổ chức thương mại thế giới

Sau khi Thế chiến thứ 2 kết thúc, một loạt các tổ chức đã ra đời mở đường cho thương mại thế giới và khiến toàn cầu hóa trở nên khả thi hơn trước. Quỹ Tiền tệ Quốc tế được thành lập tại Hội nghị Bretton Woods vào năm 1944 và chính thức đi vào hoạt động một năm sau đó. Với 29 thành viên ban đầu, hiện tại Quỹ tiền tệ Quốc tế đã tăng lên 189 thành viên, với mục tiêu “làm việc để thúc đẩy hợp tác tiền tệ toàn cầu, duy trì ổn định và an toàn trong tài chính, phát triển thương mại quốc tế và tăng lượng việc làm trên toàn thế giới, đồng thời quan tâm đến việc giảm xóa đói giảm nghèo”. Ba năm sau, Chương trình Phục hồi Châu Âu (ERP), hay còn được gọi là Kế hoạch Marshall, bắt đầu việc xây dựng lại châu Âu sau cuộc tàn phá của chiến tranh. Chương trình viện trợ hào phóng này có những điều kiện như giảm bớt các rào cản giữa các nước và cắt giảm nhiều quy định khác. Hệ thống ERP cho phép thành lập Cộng đồng Thép và Hợp kim Châu Âu, một tổ chức thuộc Liên minh châu Âu (EU) hiện nay.

Một tổ chức khác, Ngân hàng Thế giới, được thành lập vào năm 1945 sau Bretton Woods, với hai mục tiêu "chấm dứt tình trạng nghèo đói” và “xây dựng sự thịnh vượng chung". Cuối cùng, vào năm 1948, 23 quốc gia đã ký kết Hiệp định chung về Thuế quan Thương mại, sau đó tiến tới thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hiện có trụ sở tại Geneva, với mục đích "giảm đáng kể thuế quan và các rào cản thương mại khác, loại bỏ các ưu đãi trên cơ sở đôi bên cùng có lợi". Thế giới hiện giờ đã có một bộ các quy tắc cho phép toàn cầu hóa phát triển và thúc đẩy mở rộng lãnh vực xuất khẩu trên toàn thế giới.

Cùng lúc đó, khu vực phương Tây đang cho phép thể nhân, hàng hoá, dịch vụ và vốn tự do dịch chuyển xuyên biên giới, từ đó giúp cho việc phân bổ nguồn lực trở nên hiệu quả hơn. Còn ở phương Đông, những điều này chỉ bắt đầu phát triển sau cuộc cải cách kinh tế của ông Đặng Tiểu Bình ở Trung Quốc vào những năm 1980. Những cải cách này dẫn đến việc Trung Quốc gia nhập WTO vào tháng 12/2001, khi mức thu nhập của Trung Quốc tăng lên mỗi thập kỷ tương đương với mức thu nhập 50 năm ở Mỹ; đây được xem là một sự chuyển biến mang tính lịch sử. Các nhà hoạch định chính sách đã làm chủ được những thách thức lớn của nền kinh tế toàn cầu. Vậy vấn đề ở đây là gì?

Các cuộc khủng hoảng tài chính

Vào đầu thiên niên kỷ, mối quan tâm về quy mô các dòng vốn toàn cầu phát sinh từ việc nới lỏng kiểm soát vốn và quản lí ngoại hối ngày càng gia tăng. Tất cả các tổ chức đều không thể đáp ứng được sự gia tăng vốn lưu động xuyên biên giới, do đó, khi cuộc khủng hoảng xảy ra, các ngân hàng đã rơi vào tình thế nguy hiểm và cần được hỗ trợ khẩn cấp.

Một cuộc khủng hoảng khổng lồ xảy ra ngay tại trung tâm của chủ nghĩa tư bản tài chính nhưng không ai có thể đưa ra được các giải pháp khả thi. Ai là người nên thanh toán: Quốc gia vay nợ, quốc gia cho vay, người giữ trái phiếu, người nộp thuế hay là các cổ đông? Không có câu trả lời rõ ràng. Kết quả là dẫn đến sự phá sản liên tiếp, tình trạng thất nghiệp gia tăng và khoảng cách giàu - nghèo ngày càng lớn.

Dù cũng có người cho rằng tình trạng mất việc làm và mức tăng trưởng thấp là một đặc điểm cố định trong đồ thị phát triển kinh tế, nhưng rõ ràng thái độ lạc quan đối với toàn cầu hóa đã bắt đầu thay đổi sau cuộc khủng hoảng. Toàn cầu hoá đã bị đánh bại trong chính kế hoạch bác bỏ những trật tự cũ của mình, tầng lớp bình dân muốn lấy lại quyền nắm giữ vận mệnh và tái khẳng định chủ quyền của họ. Các yếu tố khác, như di dân và những chuyển giao về công nghệ đã khuếch đại thêm xu hướng này.

Một cuộc thăm dò của các nhà kinh tế học vào tháng 11 năm 2016 cho thấy chưa tới một nửa số người Mỹ, người Anh và Pháp ủng hộ toàn cầu hóa. Những áp lực này đã góp phần ảnh hưởng tới kết quả cuộc bầu cử của ông Trump ở Hoa Kỳ và cuộc bỏ phiếu của người Anh về việc rời khỏi EU. Cả ông Trump và Thủ tướng Theresa May hứa hẹn với cử tri rằng thương mại trong tương lai sẽ được ưu tiên tiến hành song phương thay vì phương thức đa phương. Các hiệp định song phương là những tín hiệu không mấy khả quan cho nền kinh tế toàn cầu vì chúng có xu hướng chèn ép các nước nghèo hơn đang phát triển.

Vậy điều này có nghĩa là toàn cầu hoá đã bị tạm dừng?

Trung Quốc cam kết ủng hộ toàn cầu hóa

Thật may mắn cho những quốc gia ủng hộ chủ nghĩa đa phương vì Trung Quốc có thể cứu nguy cho họ. Khi tổng thống Trump quyết định rời khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và cam kết tái đàm phán Thỏa thuận Thương mại Tự do Bắc Mỹ, ông đã gọi đó là "thương vụ buôn bán tồi tệ nhất có thể ký ở bất cứ nơi nào, nhưng chắc chắn chưa từng ký ở đất nước này".

Bắc Kinh xuất hiện và cam kết duy trì một hệ thống toàn cầu mở. Đầu năm nay tại Davos, Chủ tịch Tập Cận Bình đã khẳng định lại cam kết của Trung Quốc đối với toàn cầu hóa và cho biết ông đã tài trợ cho nhiều hoạt động kinh tế, bao gồm Ngân hàng Cơ sở hạ tầng Đầu tư Châu Á, (có 57 quốc gia tham gia bất chấp sự phản đối từ Washington), sáng kiến Vành đai-Con đường  (Belt and Road) và Ngân hàng Phát triển mới (New Development Bank). Như vậy, Trung Quốc xuất hiện và lấp đầy khoảng trống mà Hoa Kỳ để lại. Tuy nhiên không có gì là chắc chắn rằng nền kinh tế 12 nghìn tỉ đô la lớn thứ hai trên thế giới đủ lớn để hỗ trợ sự tăng trưởng toàn cầu một mình.

Cũng có ý kiến cho rằng Ấn Độ và Trung Quốc nên giải quyết những khó khăn giữa hai nước để có thể hợp tác cùng nhau phát triển toàn cầu hoá "khu vực". Nếu mối quan hệ đối tác này được mở rộng, tiềm năng tăng trưởng thương mại có thể rất lớn. Đây là một cơ hội khổng lồ để khắc phục những thiếu sót của toàn cầu hóa.

Nguồn: sundayguardianlive.com-HT

Từ khóa: toàn cầu hoá, hồi kết thúc, tạm dừng