Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Trong nền kinh tế toàn cầu hóa ngày nay, hiểu rõ về chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs) là rất cần thiết cho sự phát triển của thương mại và đầu tư. Bài viết này trình bày một số phương thức sử dụng hệ thống thương mại toàn cầu để thúc đẩy hội nhập một cách hiệu quả và nâng tầm các quốc gia trong GVCs.

Ngày nay, chúng ta đang sống trong một nền kinh tế toàn cầu hóa và có nhiều liên kết chặt chẽ nhờ vào dòng vốn đầu tư. Chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs) có liên quan đến nhiều tổ chức, nhiều bên tham gia và rất nhiều quy định về thương mại và đầu tư. Sự phức tạp này đã khiến GVCs trở thành một thách thức lớn cho các nhà hoạch định chính sách.

Do đó, nâng cao hiểu biết về các tác động của GVCs đến sự phát triển bền vững và quản trị quốc tế là hết sức quan trọng. Nhóm chuyên gia E15 chuyên về chuỗi giá trị toàn cầu của Trung tâm Quốc tế về Thương mại và Phát triển bền vững (International Centre for Trade and Sustainable Development– ICTSD) đã hợp tác cùng Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum) và Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ(Inter-American Development Bank), nhằm nghiên cứu các thách thức và cơ hội mà việc mở rộng và củng cố GVCs đã đem lại cho việc quản trị thương mại toàn cầu và phát triển kinh tế.

Những thách thức mới

Chuỗi giá trị toàn cầu là sản phẩm của cải cách chính sách thương mại kết hợp với việc giảm chi phí vận chuyển và các cuộc cách mạng công nghệ thông tin. GVCs - thường có động lực chính là những quyết định đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia,liên quan đến việc nhiều công ty khác nhau ở các nước khác nhau cùng tạo ra một dây chuyền sản xuất liên kết giữa thượng nguồn (upstream) và hạ nguồn (downstream).

Mặc dù GVCs giúp từng công ty trong chuỗi có thể tập trung vào một công việc cụ thể, nhưng GVCs cũng khiến các công ty trong chuỗi trở nên phụ thuộc lẫn nhau nhiều hơn. Hơn nữa, GVCs cũng không thống nhất về cách quản trị hoặc ưu đãi. Việc tham gia hoặc không tham gia một chuỗi giá trị sẽ có tác động như thế nào đối với một công ty sẽ phụ thuộc vào loại hình và cấu trúc của công ty đó.

Sự phân tán trong hoạt động sản xuất trên thị trường quốc tế đã tạo ra cơ hội mới cho các nước đang phát triển, vì các nước này không cần phải cố gắng đạt được đầy đủ năng lực ở tất cả các khâu sản xuất ra một sản phẩm cụ thể. Hội nhập vào GVCs cũng giúp một nền kinh tế nhận được nhiều đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) hơn và được phổ biến nhiều kiến thức sản xuất hơn. Tuy nhiên, các cơ hội mới thường đi kèm với những thách thức mới.

Thứ nhất, có thể thấy hầu hết các mạng lưới sản xuất thường có định hướng theo khu vực và thường tập trung xung quanh 3 trung tâm: Bắc Mỹ, Châu Âu và Đông Nam Á. Điều này là một thách thức đối với các nước đang phát triển nằm xa các cụm công nghiệp trên.

Thứ hai, các chính sách thương mại - cụ thể là các hiệp định thương mại ưu đãi đặc biệt (preferential trade agreements - PTAs), đóng một vai trò quan trọng trong việc định hình GVCs.

Thứ ba, chính phủ các nước đang phát triển – những nước đang tìm cách tối đa hóa lợi ích từ việc tham gia vào GVCs, cực kỳ quan tâm đến việc di chuyển dần lên đầu chuỗi giá trị để có thể nhận được nhiều lợi ích hơn từ các giá trị gia tăng.

Điều này dẫn đến việc chính phủ các nước này đưa ra các chính sách liên kết theo chiều ngang trong những ngành công nghiệp trọng điểm nhằm giải quyết những thất bại của họ trên thị trường, và nhằm đảm bảo duy trì phát triển bền vững – kết quả nhận được từ việc tham gia GVCs và có thêm nhiều FDI.

Có hai tác động chính sách có thể rút ra từ những kinh nghiệm gần đây ở các quốc gia đang phát triển và các nền kinh tế mới nổi.

Thứ nhất, hội nhập và nâng cấp trong GVCs phụ thuộc rất lớn vào cải cách chính sách trong nước, và những cải cách này không thể chỉ nằm hạn hẹp ở các chính sách thương mại.

Chất lượng của thể chế và cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực, và các ưu đãi trong nước dành cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp đang hoạt động tại một quốc gia đều là các động lực thúc đẩy hội nhập và nâng cấp GVCs.

Đối với các quốc gia sẵn sàng sử dụng "công nghệ GVC" làm động lực phát triển, thì một hệ thống nhập khẩu mở là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc giảm thiểu những rào cản thương mại, cải thiện khả năng kết nối, và nâng cao khả năng hấp thụ các kiến thức sản xuất mới để có thể kiếm được nhiều lợi ích hơn từ nguồn FDI thu hút được cũng hết sức cần thiết.

Thứ hai, trong nền kinh tế toàn cầu hóa thì các chính sách trong nước hoặc hoạt động bên trong chuỗi giá trị của một quốc gia sẽ có tác động lan tỏa trên thị trường quốc tế. Những tác động lan tỏa này cũng có thể là kết quả của việc các công ty lớn hàng đầu lạm dụng sức mạnh và vị trí của mình trong lĩnh vực họ đang hoạt động, hoặc cũng có thể là kết quả của sự cạnh tranh giữa các chương trình ưu đãi mà các quốc gia đưa ra để thu hút FDI.

Nhìn chung, các nhà phân tích đều đồng ý rằng cấu trúc quy phạm hiện nay của nhiều hiệp định thương mại là không đủ tối ưu để đáp ứng mạng lưới sản xuất phân tán hiện tại trên thế giới.

Một phương thức tiếp cận mang tính tổng hợp hơn là áp dụng theo chiều ngang nhiều loại quy định khác nhau, chẳng hạn như các quy định về tính minh bạch, về tiêu chuẩn, cạnh tranh, mua sắm chính phủ, và đầu tư trong cả 2 lĩnh vực hàng hóa và dịch vụ. Cách tiếp cận này có thể sẽ phù hợp hơn đối với việc quản trị thương mại trong một thế giới liên kết chặt chẽ về sản xuất và thương mại như hiện nay.

Ngoài ra, việc các quy định đa phương về vấn đề đầu tư thiếu tính nhất quán là một trong những điểm yếu nổi bật của hệ thống quốc tế hiện nay. Bên cạnh đó, hệ thống quốc tế hiện tại cũng thiếu các quy định theo chiều ngang, đặc biệt là các quy định liên quan đến việc di chuyển thể nhân và cạnh tranh. 

Trong khi đó, các sáng kiến ​​lớn mang tính chất đa phương có tiềm năng đem lại nhiều tác động đáng kể đối với sự phát triển của GVCs hiện đã được khởi xướng. Các sáng kiến này gồm Hiệp định về thương mại dịch vụ (Trade in Services Agreement) và các hiệp định khu vực tầm cỡ như hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và Hiệp định thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP).

Các lựa chọn chính sáchgiúp tăng cường quản trị thương mại liên quan đến chuỗi giá trị toàn cầu

Dựa theo quan điểm của những sáng kiến lớn trên, có 2 dạng chính sách giúp tăng cường quản trị thương mại liên quan đến chuỗi giá trị toàn cầu:

Dạng chính sách đầu tiên tập trung vào việc cung cấp các thông tin về các chính sách trong nước có liên quan đến việc hội nhập và nâng cấp GVCs. Mục tiêu việc này là nâng cao nhận thức về hoạt động của GVCs, đồng thời thúc đẩy đối thoại và tăng cường năng lực của các chính phủ.

Dạng chính sách thứ hai liên quan đến việc hướng tới thiết lập chương trình nghị có nội dung bao gồm vấn đề chuỗi cung ứng trong các cuộc đàm phán thương mại ở tương lai.

+ Cung cấp thông tin về các chính sách trong nước liên quan đến hội nhập và nâng cấp GVC

Cần tiếp tục phát triển các công cụ cung cấp kiến thức về vấn đề GVCs nhằm nâng cao hiểu biết về các hoạt động của GVCs trong thương mại quốc tế. Các chỉ số liên quan đến thương mại giá trị gia tăng (Trade in Value Added - TiVA) cũng cần được mở rộng.

Bên cạnh đó, các chỉ số này cũng có thể thúc đẩy OECD, WTO, các tổ chức quốc tế, và các ngân hàng phát triển hợp tác chặt chẽ hơn trong việc phân tích các tác động của GVCs lên các mô hình thương mại và đầu tư.

Nền tảng phát triển chuỗi giá trị toàn cầu mang tính chất độc lập và trung lập có thể sẽ được hình thành

Một “Nền tảng phát triển chuỗi giá trị toàn cầu” (“Global Value Chain Development Platform”) mang tính chất độc lập và trung lập có thể sẽ được hình thành. Nền tảng này sẽ hoạt động như một cơ chế bù trừ cho các khoảng cách giữa thương mại và phát triển có liên quan đến GVCs, đồng thời cũng đóng vai trò là một diễn đàn đối thoại chính sách.

Nền tảng này sẽ có 4 chức năng chính: hoạt động như một cổng thông tin phục vụ cho các nghiên cứu về tác động của GVCs lên sự phát triển; cung cấp thông tin cho các nhà hoạch định chính sách về hoạt động của GVCs; nhận diện các rào cản đối với các doanh nghiệp ở các quốc gia đang phát triển; và thiết lập một mạng lưới các chuyên gia phát triển GVCs trên toàn cầu.

Cụ thể, "Hội đồng chuỗi cung ứng" (“supply chain councils”) có thể sẽ được thành lập với mục đích phân tích chuỗi cung ứng trong các lĩnh vực cụ thể. Hội đồng này sẽ gồm các công ty tư nhân, các quan chức thương mại và các nhà lãnh đạo.

Hội đồng sẽ có 2 nhiệm vụ chính là thực hiện các nghiên cứu về những mạng lưới sản xuất cụ thể, và xác định cơ cấu quản trị cũng như các ràng buộc pháp lý của những mạng lưới sản xuất này.

Dựa trên những đề xuất trên, "Hội nghị thượng đỉnh về chuỗi cung ứng" (“Supply Chain Summit”) có thể sẽ được tổ chức thường xuyên nhằm khuyến khích các chính phủ và các tổ chức ở khu vực tư nhân cùng chia sẻ các kinh nghiệm và các phân tích rút ra được từ “Nền tảng phát triển chuỗi giá trị toàn cầu” và “Hội đồng chuỗi cung ứng”.

+ Hướng tới một chương trình nghị sự có bao gồm các vấn đề về chuỗi cung ứng ở các cuộc đàm phán thương mại trong tương lai

Một chương trình làm việc theo chiều ngang liên quan đến GVCs có thể được WTO thiết lập nhằm phát hiện những lĩnh vực cần điều chỉnh hoặc phát triển thêm các quy định thương mại. Điều này sẽ giúp các buổi thảo luận ở WTO tập trung vào những vấn đề liên quan đến hoạt động của chuỗi cung ứng từ góc độ quản trị chính sách thương mại.

Bên cạnh đó, cần tìm hiểu nhu cầu về các thỏa thuận hợp tác quốc tế mới của các nước. Các thỏa thuận này nhằm mục đích nhằm giải quyết các vấn nạn tiêu cực hoặc các tác động lan tỏa phát sinh từ các chính sách hay các hành động thúc đẩy hội nhập GVC đơn phương của một nước.

Cuối cùng, các cuộc đàm phán thương mại trong tương lai nên tiếp cận các vấn đề về chuỗi cung ứng, bao gồm các khía cạnh về hàng hóa, dịch vụ và đầu tư theo từng nhóm hoạt động sản xuất liên quan đến một lĩnh vực hoặc một chuỗi giá trị cụ thể.

Các chuỗi cung ứng cùng sự liên kết giữa các nền kinh tế trên toàn cầu đã đem lại những thay đổi trong mô hình thương mại và đầu tư của thế giới, và những thay đổi này cần phải được xem xét khi áp dụng phương thức tiếp cận toàn diện trong việc hoạch địch chính sách ở tương lai.

Các vấn đề cần ưu tiên và các bước tiếp theo

Dạng chính sách đầu tiên không yêu cầu bất kỳ thay đổi nào về thể chế trong WTO hoặc các hiệp định thương mại khác, nhưng sẽ góp phần vào việc thúc đẩy trao đổiý kiến về chuỗi cung ứng ​​xung quanh chương trình nghị sự.

Dạng chính sách thứ 2 có mục đích thiết lập một chương trình nghị sự bao gồm vấn đề chuỗi cung ứng, do đó có thể sẽ yêu cầu thay đổi phương thức thảo luận hiện tại ở các diễn đàn quốc tế hoặc ở các cuộc đàm phán đang diễn ra. Dạng chính sách thứ 2 này có tính hệ thống hơn, và có thể trở thành một mục tiêu dài hạn.

+ Các lựa chọn trong ngắn hạn

Việc phát triển các công cụ cung cấp kiến thức về GVCs sẽ đòi hỏi sự cam kết của các tổ chức như WTO, OECD, UNCTAD, ITC, Ngân hàng Thế giới, và các ngân hàng phát triển khu vực trong việc mở rộng bộ dữ liệu TiVA, và làm việc với các cơ quan quốc gia để phát triển các dữ liệu về đầu vào-đầu ra (input-output data), cũng như thực hiện các báo cáo định kỳ về chức năng của GVCs.

Nhiều tổ chức trong số trên đã xem vấn đề GVCs là một trong số những lĩnh vực chính cần tập trung nghiên cứu. Vào tháng 01 năm 2016, WTO đã phát hành hồ sơ thống kê mới về GVCs ở 61 nền kinh tế, đồng thời cung cấp các chỉ số thương mại liên quan đến GVCs.

Việc thành lập “Nền tảng phát triển chuỗi giá trị toàn cầu” là khá tham vọng và cần được thúc đẩy bởi các tổ chức nghiên cứu chính sách và tổ chức liên chính phủ. Việc thành lập nền tảng trên hiện đang được bắt đầu tiến hành dưới dạng thành lập một Trung tâm nghiên cứu về chuỗi giá trị (Research Centre on Global Value Chains).

Trung tâm này hiện đang nằm ở Bắc Kinh, do Chính phủ Trung Quốc thành lập và đã chính thức đi vào hoạt động vào đầu năm 2016. Nhiều tổ chức quốc tế cùng nhiều trường đại học đã đăng ký làm đối tác của trung tâm - nơi chắc chắn sẽ giúp nâng cao sự hiểu biết về tác động của GVCs đến sự phát triển.

+ Các lựa chọn trong trung hạn

Việc thành lập "Hội đồng chuỗi cung ứng" có thể sẽ được nhà phân tích thương mại thúc đẩy, nhưng hội đồng này nên bao gồm chủ yếu là các công ty tư nhân có đầu vào và có tầm nhìn kinh doanh cần thiết cho việc nhận diện quá trình hoạt động trong một lĩnh vực cụ thể.

Một liên minh giữa các tổ chức liên chính phủ có thể thành lập và tổ chức "Hội nghị thượng đỉnh chuỗi cung ứng." Hội nghị thượng đỉnh này sẽ lắng nghe ý kiến đồng thời sẽ hỗ trợ  khu vực tư nhân.

Về dạng chính sách thứ hai, bước đầu tiên để thiết lập được một chương trình nghị sự bao gồm nội dung về chuỗi cung ứng trong các cuộc đàm phán thương mại ở tương lai sẽ liên quan đến các cuộc thảo luận mang tính hệ thống của tất cả các thành viên trong WTO về vấn đề tác động của GVCs lên quản trị thương mại quốc tế thông qua việc thiết lập một chương trình làm việc có liên quan đến các chuỗi giá trị và vấn đề phát triển. Quá trình này sẽ phải được bắt đầu từ bên trong WTO và phải được một nhóm các thành viên quan trọng trong WTO thúc đẩy.

+ Các lựa chọn trong dài hạn

Dạng chính sách liên quan đến việc thiết lập các thỏa thuận hợp tác quốc tế mới và tiếp cận vấn đề chuỗi cung ứng trong quá trình đàm phán là khá tham vọng và sẽ đòi hỏi sự đồng thuận rộng rãi giữa các thành viên WTO. Do các quan điểm của các thành viên WTO sẽ rất đa dạng, nên việc hình thành một nguyên tắc đa phương có lẽ sẽ khả thi hơn.

Ngoài ra, một số quốc gia có thể sử dụng các hiệp định ưu đãi nhằm thử nghiệm các quy định mới về vấn đề GVCs. Các hiệp định khu vực hiện đã hoàn tất hoặc vẫn còn đang được đàm phán (chẳng hạn như hiệp định TPP, hiệp định TTIP và hiệp định RCEP) đều xem xét đến vấn đề khi thiết lập các quy định thương mại có liên quan.

Nguồn : http://www.ictsd.org - TV

Từ khóa : Khuôn khổ, quản trị thương mại, trong thế giới, của các chuỗi giá trị toàn cầu.