Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Hiệp định thương mại tự do (FTA) giữa Campuchia và Trung Quốc có thể sẽ kéo theo một loạt các FTA khác cho Campuchia trong tương lai, tuy nhiên, những người chỉ trích băn khoăn về những gì khác mà các bên có thể đem lên bàn đàm phán bên cạnh những gì đã có sẵn hiện nay.

Trước cuối năm nay, Campuchia có thể sẽ ký kết FTA đầu tiên của mình với không ai khác ngoài Trung Quốc.

Bối cảnh hiện nay là, EU đã rút lại một phần ưu đãi theo chương trình “Tất cả trừ vũ khí” (Everything but Arms – EBA) đối với một số dòng hàng may mặc và da giày – một động thái mà sẽ làm Campuchia mất đi xấp xỉ 1 tỷ Euro, tương đương 1/5 kim ngạch xuất khẩu hàng năm của Campuchia sang EU.

Cộng thêm tác động từ dịch bệnh Covid-19, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Campuchia được dự đoán sẽ âm 1.9% trong năm nay, số liệu chính thức cho thấy.

Tiến sĩ Lili Yan Ing, cố vấn khu vực Đông Nam Á thuộc Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) cho biết, tiến trình đàm phán FTA giữa Trung Quốc và Campuchia bắt đầu từ cuối năm 2019 và nhanh chóng hoàn tất trong vòng 8 tháng, có lẽ đang giữ kỷ lục là FTA song phương được đàm phán nhanh nhất.

Tại thời điểm ký kết, có rất ít thông tin về nội dung của FTA này, vì văn kiện hiệp định không được chia sẻ rộng rãi.

Về cơ bản, FTA này hướng tới tăng cường hợp tác kinh tế giữa hai nước, đem lại lợi ích cho người dân thông qua tự do hóa thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, và tăng đầu tư.

Nhưng với tốc độ hoàn tất đàm phán như trên-có lẽ là do tính khẩn cấp về kinh tế, và với việc nội dung thỏa thuận được giữ bí mật, nhiều người nghi ngờ về kết quả của hiệp định này, cho rằng FTA này chỉ đem lại lợi ích cho bên mạnh (là Trung Quốc), bao gồm cả sức ảnh hưởng của Trung Quốc lên vấn đề giải quyết tranh chấp.

Tiến sĩ Yan Ing, nguyên cố vấn cao cấp về thương mại và đầu tư tại Văn phòng Thủ tướng Indonesia, đồng tình với nhận định trên, bởi vì các nước nhỏ thường có xu hướng phụ thuộc nhiều vào các nước lớn về tỷ trọng đầu tư thương mại.

“Một nguyên nhân nữa là năng lực của đội ngũ đàm phán. Chúng tôi phải thẳng thắn thừa nhận rằng, giống như hầu hết các nước đang phát triển, chúng tôi có lẽ không có đủ luật sư, chuyên gia phân tích được đào tạo bài bản, và chuyên gia kinh tế để bảo vệ quyền lợi của đất nước mình”.

Điều này có thể đã khiến cho Campuchia dễ lung lay trước các yêu cầu từ những nước lớn về việc sửa đổi chính sách trong nước, từ đó làm suy yếu lợi ích và an ninh quốc gia. Đôi khi, thay đổi chính sách của chính phủ có thể dẫn đến việc nhà đầu tư kiện chính phủ vì khiến họ bị mất lợi nhuận và vì những tập quán thương mại không công bằng.

Tính đến 31/12/2019, trong số 1023 vụ tranh chấp thương mại được báo cáo, chỉ có 674 đã được giải quyết, 343 vụ việc vẫn đang bị treo, và 6 vụ việc không được thông báo. Các tranh chấp thường nặng nề, mang tính kỹ thuật cao và thường được giải quyết trong vòng bí mật.

Bên cạnh đó, ý tưởng ký kết FTA giữa lúc dịch bệnh đang diễn ra có vẻ hơi đáng lo vì có thể hạn chế không gian chính sách cho các biện pháp chưa từng có tiền lệ để đối phó với tác động của dịch bệnh như hiện nay.

Các nhà phân tích đã cảnh báo sẽ còn nhiều dịch bệnh trong tương lai, khi mà thế giới đã trải qua nhiều đợt bùng phát virus như SARS, MERS, Zika, cúm lợn và cúm gà, buộc chính phủ các nước phải áp dụng các biện pháp phong tỏa trong tương lai.

Với lý do trên, Campuchia tối thiểu cần bổ sung một ngoại lệ cho y tế trong tất cả các chương trong FTA trước khi ký kết và phê chuẩn, để Campuchia không bị ràng buộc bởi các điều khoản trong hiệp định.

Ví dụ, các quy định và cam kết trong FTA cần phải được xem xét lại để cho phép chính phủ thực thi các biện pháp trong những thời kỳ khủng hoảng chẳng hạn như kiểm soát dòng vốn, tái cấu trúc nợ công, hay thậm chí sản xuất các sản phẩm y tế để đáp ứng nhu cầu trong nước.

Giám đốc Trung tâm Dân chủ và Đổi mới Quản trị thuộc Viện tầm nhìn châu Á ông Chheng Kimlong không nghĩ rằng những cam kết như vậy nên được đưa vào hiệp định.

“Rất khó để tập trung vào 2 lĩnh vực khác nhau trong một hiệp định. Hai bên có thể tiến hành một cuộc thảo luận hoặc đàm phán riêng về vấn đề này sau đó, nếu chính phủ hai bên mong muốn nhấn mạnh vào chiến lược phục hồi kinh tế chung giữa hai nước sau dịch bệnh Covid-19 và các thách thức khác về mặt cơ cấu cũng như hợp tác chiến lược”, ông Kimlong nhận định.

Dễ hiểu là, tác động của FTA có thể sẽ mất vài tháng, nếu không muốn nói là vài năm, để trở thành hiện thực.

“Hiệp định là một chặng đường dài tính từ khi bắt đầu đi vào hiệu lực. Hai bên mới chỉ hoàn tất đàm phán, hiệp định vẫn cần phải được ký kết và phê chuẩn bởi cả hai nước”, Tiến sĩ Jayant Menon, thành viên tại Viện Yusof Ishak thuộc Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (ISIS) tại Singapore cho biết.

Nhưng điều làm FTA này thú vị đó là nó nằm ngoài phạm vi của FTA Trung Quốc-ASEAN ký kết năm 2010, và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) sắp sửa được ký kết giữa tất cả 10 nước thành viên ASEAN với 6 quốc gia khác, trong đó có Trung Quốc.

Song song đó, Campuchia cũng đang trong quá trình đàm phán FTA với Hàn Quốc, Ấn Độ, Vương Quốc Anh, và liên minh kinh tế Á-Âu, bao gồm các quốc gia Đông Âu và Nga.

Ngoài ra, Campuchia còn có 16 Hiệp ước đầu tư song phương (BIT) và 14 hiệp ước với các điều khoản về đầu tư (TIP), hầu hết thông qua ASEAN.

Vậy thì, tại sao Campuchia lại ký một FTA với Trung Quốc?

Ông Jayant nói, các FTA song phương được cho là có những cam kết rộng hơn và sâu hơn hơn so với các FTA đa phương, và vì vậy, có khả năng gây ra những tác động thực sự lên thương mại và đầu tư.

“Đây có thể là lý do, mặc dù phần lớn kim ngạch thương mại giữa hai nước là không chính thức hoặc không được thống kê, và diễn ra bên ngoài các kênh chính thống”.

Mối quan hệ giữa Trung Quốc và Campuchia bắt nguồn từ 2000 năm trước với một ghi chép về đời sống và văn hóa của người Khmer bởi sứ giả Trung Quốc Zhou Danguan, và các chuyến viếng thăm thường xuyên của đô đốc Zheng He, nhà thám hiểm của triều Minh, trong chuyến du hành vòng quay thế giới của ông vào thế kỷ thứ 15.

Giữa những năm 1950, Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai, ấn tượng trước tài lãnh đạo của Thủ tướng Campuchia Norodom Sihanouk trong việc giành độc lập từ Pháp, đã thiết lập tình bạn với Sihanouk khi hai người gặp nhau ở Bandung, Indonesia.

Sự kiện trên mở đường cho mối quan hệ ngoại giao kéo dài đến tận ngày nay.

Ngày nay, Trung Quốc là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Campuchia, chiếm 43% trong tổng vốn đầu tư 3.5 tỷ USD vào Campuchia trong năm 2019, hầu hết là đầu tư vào bất động sản và xây dựng.

Đại sứ Trung Quốc ở Phnom Penh cho biết, tổng kim ngạch thương mại giữa hai nước năm 2019 tăng 27.3% lên mức 9.4 tỷ USD, và kỳ vọng sẽ chạm mốc 10 tỷ USD vào năm 2023.

Nhưng trong khi thương mại giữa hai nước tăng lên, thâm hụt cán cân thương mại của Campuchia cũng tăng lên theo.

Năm 2018, kim ngạch thương mại song phương lên đến 7.4 tỷ USD nhưng thâm hụt thương mại đã là 6.02 tỷ USD, tăng so với mức 4.5 tỷ USD của năm 2017.

Trong khi Trung Quốc xuất khẩu nguyên liệu thô và vật liệu xây dựng sang Campuchia, Campuchia chỉ xuất khẩu khoảng 800 triệu USD nông sản vào Trung Quốc.

Trong quá khứ, Trung Quốc đã tự do hóa 94.1% thuế quan theo FTA với ASEAN. Ở chiều ngược lại, Campuchia đã xóa bỏ 89.9% thuế quan dựa trên mã HS 6 số.

Còn theo FTA Trung Quốc-Campuchia, Trung Quốc sẽ xóa bỏ thuế thêm 4%, nâng tổng tỷ lệ ưu đãi thuế cho hàng hóa xuất khẩu của Campuchia lên thành 98% dòng thuế, trong khi Campuchia chỉ ưu đãi cho 0.1% hàng nhập khẩu từ Trung Quốc.

Ưu đãi thuế sẽ được giảm dần trong 10 năm tiếp theo.

Bộ trưởng Bộ thương mại Campuchia Sok Sopheak, người dẫn đầu đoàn đàm phán FTA, kỳ vọng sẽ có thêm 340 mặt hàng trong tổng số 10,000 mặt hàng sẽ được miễn thuế.

Tính đến nay, các mặt hàng được miễn thuế gồm có tiêu, ớt khô, hạt điều, tỏi và mật ong. Và có đủ phương tiện để sản xuất hàng hóa xuất khẩu sang Trung Quốc như rau quả, trái cây, cá và thịt.

Campuchia hi vọng sẽ bổ sung thêm gạo trắng, cao su tự nhiên, và đường vào danh mục hàng miễn thuế trước khi phê chuẩn hiệp định.

Về phía Trung Quốc, nước này sẽ có hơn 9,500 mặt hàng miễn thuế xuất khẩu trong những năm tới.

Điều này có thể sẽ là thách thức cho Campuchia, bởi vì hàng hóa Trung Quốc giá rẻ hơn hàng hóa sản xuất trong nước có thể sẽ làm trầm trọng thêm thâm hụt cân thương mại của Campuchia. Nhưng đây chưa phải là điều đáng lo ngại nhất trong FTA.

“Trọng tâm của thỏa thuận này đó là xúc tiến xuất khẩu một số mặt hàng nông nghiệp và hàng hóa thổ nhưỡng”, Kimlong cho biết.

Chưa có nghiên cứu đánh giá về lợi ích và chi phí của FTA này

Tuy nhiên, đây chỉ là tin đồn vì chính phủ vẫn chưa chia sẻ nội dung của FTA mà theo quy định sẽ phải công bố rộng rãi sau khi ký kết, ước chừng là ký vào ngày 12/8.

“Có thể là quá muộn bởi vì hiệp định đã ký kết xong”, một nhà phân tích giấu tên cho biết.

Tương tự, không chắc liệu Campuchia đã có đánh giá tác động của FTA lên tình hình xuất khẩu và cán cân thương mại hàng hóa với Trung Quốc một khi thuế quan được dỡ bỏ hay chưa.

Báo cáo đánh giá tác động thường được chính phủ các nước thực hiện trước khi ký kết hoặc phê chuẩn FTA để đảm bảo lợi ích thu được từ FTA nhiều hơn chi phí.

Khi được hỏi, Sopheak cho biết các câu hỏi được gửi đến ông sẽ được xử lý bới ông Kemvichet Long, phó cục trưởng phụ trách Thương mại quốc tế Bộ Công Thương.

Tuy nhiên, về câu hỏi có hay không một báo cáo đánh giá tác động, ông Kimlong nói rằng “Tôi không nghĩ vậy”.

Vậy thì, làm sao mà Campuchia có thể ký và phê chuẩn một FTA khi không biết liệu lợi ích nhiều hơn chi phí?

“Chính phủ đã tiến hành một số đánh giá về lợi ích tiềm năng của thỏa thuận. Bộ Công Thương chắc hẳn đã làm việc đó và tham vấn với các bộ khác”, ông trả lời.

Vai trò chi phối của Trung Quốc

Tuy nhiên, ông Yan Ing thuộc viện ERIA thì tự tin là thỏa thuận FTA sẽ có lợi cho Trung Quốc, khi nước này đang tiếp tục đối mặt với các căng thẳng thương mại với Mỹ.

“Căng thẳng giữa các doanh nghiệp và xã hội Mỹ đã và đang leo thang. Tình hình ở Trung Quốc cũng vậy. Kỳ thực, tôi không nghĩ căng thẳng sẽ dịu lại, ngay cả khi căng thẳng ở cấp chính trị giảm bớt hoặc ngay cả khi ông Joe Biden thắng cử tổng thống”.

Dựa trên tình hình trên, Yan Ing cho rằng Trung Quốc phải là bên đề xuất trước về FTA song phương, với mong muốn dịch chuyển một số khoản đầu tư lớn của mình.

Và với khả năng chi phối vì là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, cộng với khả năng trở thành nhà đầu tư lớn nhất đặc biệt là ở hầu hết các nước châu Á, Trung Quốc là người được lợi lớn trong FTA Campuchia-Trung Quốc.

“Tôi thấy rất ít giá trị gia tăng thêm cho Campuchia trong khía cạnh giảm thuế, nhưng suy nghĩ tích cực – và tôi đang cố hiểu Campuchia, đặt mình vào vị thế của chính phủ - tôi nghĩ Campuchia đang cố để tăng đầu tư từ Trung Quốc bởi vì đầu tư ở Trung Quốc đang chuyển đi.

“Đó có thể là nhà đầu tư người Trung Quốc hoặc khoản đầu tư nước ngoài ở Trung Quốc đang muốn dịch chuyển địa điểm đầu tư. Dĩ nhiên, việc dịch chuyển sản xuất có thể sang Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và có lẽ một số nào đó sẽ sang Campuchia và những nước ASEAN khác”, Yan Ing cho biết.

Đây là FTA song phương thứ ba của Trung Quốc tại Đông Nam Á, 1 sau hơn một thập kỷ ký kết FTA với Singapore và Thái Lan.

Nhưng mọi thứ đã thay đổi. Trong mười năm qua kể từ FTA khu vực được ký kết, cái nhìn của thế giới dành cho Trung Quốc đã thay đổi, với nhiều chỉ trích dành cho các khoản đầu tư đi kèm đổi chác của Trung Quốc.

Tuy nhiên, điều này không làm lay động quan hệ của Campuchia với Trung Quốc, quốc gia đang đem lại lợi ích rất lớn cho Campuchia thông qua viện trợ và khoản vay gần 5 tỷ USD.  

Trên bình diện chung, bởi vì Campuchia đã sẵn sàng trở thành một nền kinh tế tương đối mở cửa thông qua việc giảm thuế nhập khẩu, một FTA với một đối tác đầu tư và thương mại quan trọng như Trung Quốc có thể có lợi về mặt kinh tế, Jayant nói.

Nếu FTA này có thể giải quyết nhiều rào cản phi thuế quan hiện đang cản trở thương mại, vậy thì lợi ích của nó sẽ còn lớn hơn nữa.

“FTA với Campuchia có thể giúp Trung Quốc tăng cường và củng cố quan hệ chính trị và ngoại giao hiện có”

“Có thể động cơ đằng sau FTA này thiên về chính trị hơn là kinh tế. Trung Quốc có lẽ đang muốn chống đỡ cho các đồng minh của mình trong một khu vực mà ngày càng nghi ngờ về động cơ của nước này khi Trung Quốc theo đuổi một lập trường hung hăng hơn liên quan đến các vấn đề đặc biệt là Biển Đông”.

Nhưng Jayant cảnh báo rằng sự phụ thuộc ngày càng tăng của Campuchia vào Trung Quốc khiến Campuchia dễ bị tổn thương trước các cú sốc từ bên ngoài bắt nguồn từ một nguồn duy nhất.

“Để giảm thiểu rủi ro này, Campuchia nên hướng tới đa dạng hơn nữa dòng chảy thương mại và đầu tư, để không bị quá phụ thuộc vào một hoặc một vài đối tác thương mại”.

“FTA này nên được xem xét cẩn thận trong bối cảnh nó có thể ảnh hưởng đến mục tiêu đa dạng hóa và làm gia tăng sự phụ thuộc của Campuchia”, ông nói.

Có đủ để bù đắp cho thiệt hại từ EBA?

Phát ngôn viên của Bộ Kinh tế và Tài chính Meas Soksensan cho là không.

“FTA này không phải để bù đắp cho EBA. Đây là hiệp định hai bên cùng có lợi”, ông Soksensan nhấn mạnh.

Ông Kimlong đồng tình, bổ sung rằng FTA là không thể bù đắp được thiệt hại do hàng hóa giữa hai chương trình là khác nhau.

“Tuy nhiên, việc để mất EBA khiến việc phải đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và đối tác thương mại với toàn bộ thế giới để giảm thiểu rủi ro trở nên cấp bách và quan trọng hơn bao giờ hết đối với Campuchia”

Phó giáo sư Samreth Sovannroeun, một giảng viên kinh tế tại đại học Nhật Bản nói: “Đối với tôi, điều này nên được xem xét ở nhiều góc độ khác nhau.

“Về việc tìm thị trường thay thế, FTA Campuchia-Trung Quốc sẽ không giúp bù đắp cho thiệt hại từ việc EU rút lại một phần ưu đãi theo chương trình EBA, vì Trung Quốc cũng là nước xuất khẩu dệt may”.

“Rất khó để nhận định liệu Campuchia có thể tăng xuất khẩu các mặt hàng này sang Trung Quốc hay không, ít nhất phải chờ một khoảng thời gian sau khi FTA này có hiệu lực.

“Tuy nhiên, về giá trị xuất khẩu, FTA này có thể giúp bù đắp thiệt hại từ việc EU rút lại một phần ưu đãi, mặc dù mức độ bù đắp đến đâu còn phải chờ điều tra chi tiết”

Nguồn: Phnom Penh Post

Từ khóa: FTA, Trung Quốc, Campuchia, thỏa thuận