Đại dịch coronavirus đang bóp nghẹt một WTO suy yếu

20.04-01

Hoạt động hợp tác toàn cầu đang trở nên hiếm hoi hơn bao giờ hết, vào thời điểm mà đây là điều cực kỳ cần thiết.

Các lãnh đạo G-20 đã từ bỏ nỗ lực phối hợp ứng phó toàn cầu với đại dịch coronavirus. Các quốc gia đang cầu xin các nước láng giềng của họ ngừng chính sách hạn chế xuất khẩu thuốc men và thực phẩm, và tranh giành các vật tư y tế ở những nơi có sẵn. Song hành với các lệnh đóng cửa biên giới và hủy bỏ sự kiện khác nhau của các nước nhằm cố gắng ngăn chặn sự lây lan của COVID-19, Tổ chức Thương mại Thế giới đã tuyên bố vào tháng 3 rằng họ sẽ hủy cuộc họp cấp bộ trưởng hai năm một lần dự kiến vào tháng 6 ở Kazakhstan.

Việc hủy bỏ một cuộc họp cấp bộ trưởng của WTO đã diễn ra một cách không thể lường trước do đại dịch toàn cầu này. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng sức khỏe có thể sẽ kết thúc vào một ngày nào đó, các nền kinh tế sẽ bắt đầu mở cửa trở lại và thương mại sẽ hồi sinh. Vào thời điểm đó, một WTO vận hành tốt sẽ có thể giúp dọn dẹp mớ hỗn độn thương mại do Tổng thống Donald Trump tạo ra và bị trầm trọng thêm bởi đại dịch.

Một số nhà quan sát cho rằng việc hủy bỏ cuộc họp của WTO là “trong cái rủi có cái may”, với kỳ vọng mong manh rằng việc hủy bỏ sự kiện sẽ dẫn đến bất kỳ điều gì đó đáng chú ý trong chương trình nghị sự. Tuy nhiên, theo một viễn cảnh đầy hy vọng hơn, đã có một số dấu hiệu tích cực cho thấy các nước thành viên có thể cứu vãn hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO, mặc dù chính quyền Trump đã nỗ lực vô hiệu hóa cơ quan phúc thẩm của WTO.

Đầu năm nay, các nhà đàm phán đã hy vọng rằng hội nghị tại Kazakhstan sẽ đạt được một điều gì đó cụ thể và quan trọng, ít nhất là: một thỏa thuận nhằm hạn chế trợ cấp đánh bắt cá. Mặc dù các cuộc đàm phán của WTO nhằm giảm hoặc loại bỏ các khoản trợ cấp của chính phủ liên quan đến các hoạt động đánh bắt cá không bền vững đã diễn ra trong hai thập kỷ, những người ủng hộ môi trường cho rằng đây có thể thỏa thuận cuối cùng sẽ đạt được trong năm nay. Thay vào đó, với việc các nhà đàm phán Mỹ, Trung Quốc và châu Âu bất đồng định nghĩa về trợ cấp bị hạn chế, và Ấn Độ phản đối rằng cần linh hoạt để bảo vệ sinh kế của dân chài nghèo, những hy vọng đó đã bị tan biến ngay cả trước khi cuộc họp cấp bộ bị hủy bỏ. COVID-19 hiện đã trì hoãn các cuộc đàm phán vô thời hạn vì các quan chức WTO đã quyết định rằng một phiên đàm phán ảo dự kiến vào đầu tháng 4 không thể được tổ chức một cách an toàn và hiệu quả.

Nhưng những kỳ vọng khác cho cuộc họp ở Kazakhstan là không bao giờ đặc biệt cao. Đã có kỳ vọng rằng các nước thành viên cùng chí hướng tự đàm phán với nhau để đạt được một số tiến triển - thương mại điện tử, đầu tư và loại bỏ các rào cản thương mại ngoài ý muốn, được tạo ra bởi quy định dịch vụ trong nước. Họ vẫn có thể làm điều đó, nhưng việc hủy bỏ cuộc họp sẽ xóa bỏ thời hạn đưa ra hành động bắt buộc. Việc đưa bộ trưởng của các nước thành viên đến gần nhau cũng sẽ tạo cơ hội thảo luận về tương lai của chính WTO, mặc dù cũng có rất ít kỳ vọng đạt được trên mặt trận này.

Một kết quả từ việc hủy bỏ cuộc họp cấp bộ trưởng vào tháng sáu là tạo ra sự bất định về lệnh cấm lâu dài thuế nhập khẩu thương mại điện tử. Khi thương mại điện tử bắt đầu cất cánh từ những năm 1990, các nước thành viên WTO đã đồng ý rằng họ sẽ không áp dụng thuế quan đối với việc nhập khẩu các sản phẩm kỹ thuật số mới, như phim ảnh và âm nhạc được phân phối điện tử. Tuy nhiên, khi các luồng thương mại này tiếp tục phát triển, một số nước đang phát triển đã bày tỏ sự quan tâm đến việc tăng doanh thu bằng cách đánh thuế nhập khẩu kỹ thuật số. Trước sự phản đối gay gắt từ Mỹ, các nước thành viên đã đồng ý giữ nguyên lệnh cấm cho đến khi họ có thể quyết định số phận của mình tại Kazakhstan vào tháng 6 này. Với việc cuộc họp bị hủy bỏ, tình trạng của lệnh cấm thương mại điện tử trở nên không chắc chắn, mặc dù hầu hết các nhà quan sát nghĩ rằng lệnh cấm có thể sẽ tiếp tục có hiệu lực.

Một lưu ý tích cực hơn, các nước thành viên WTO đang tìm cách giữ cho hệ thống giải quyết tranh chấp phần nào hoạt động, trong khi tiếp tục tìm kiếm giải pháp cho tình trạng bế tắc mà Mỹ tạo ra cho cơ quan phúc thẩm. Theo quy tắc, nếu các bên không đồng ý với phán quyết ban đầu của cơ quan giải quyết tranh chấp, họ có thể kháng cáo; Tổng giám đốc WTO, sau đó bổ nhiệm ba thành viên trong danh sách bảy chuyên gia luật thương mại để xem xét quyết định. Vì hầu hết các phán quyết của hội đồng là hỗn hợp, với các phần của quyết định có lợi cho bên khiếu nại và những phần khác ủng hộ bị đơn, nó đã trở thành tiêu chuẩn để cả hai bên kháng cáo hầu hết mọi quyết định. Tuy nhiên, kể từ khi nhậm chức, chính quyền Trump đã trì hoãn việc bổ nhiệm các chuyên gia luật thương mại mới khi các điều khoản hiện tại hết hạn. Kể từ ngày 1 tháng 12 năm 2019, danh sách thành viên của cơ quan phúc thẩm đã chỉ còn một chuyên gia và cơ quan này không còn có thể xử lý các vụ kiện mới. Điều đó có nghĩa là nếu một thành viên không chấp thuận phán quyết, về cơ bản nước đó có thể kháng cáo vào khoảng trống, ngăn chặn vô thời hạn bất kỳ hành động thực thi nào chống lại nước này, bằng cách đóng băng quá trình thụ lý vụ kiện.

Mặc dù khó dự đoán về một nghị quyết cuối cùng, nhưng có những dấu hiệu cho thấy những bên nhiều ảnh hưởng, bao gồm cả Nhà Trắng, không muốn thấy sự sụp đổ hoàn toàn của hệ thống giải quyết tranh chấp thương mại WTO. Một giải pháp để tránh điều đó là khiến hai bên tranh chấp đồng ý không kháng cáo quyết định ban đầu của ban hội thẩm, như Mỹ và Hàn Quốc đã làm trong một tranh chấp vào đầu tháng hai. Việc sử dụng rộng rãi tùy chọn này sẽ trả lại hệ thống giải quyết tranh chấp về cách thức ban đầu được kỳ vọng sẽ vận hành, với các kháng cáo hiếm khi được thực hiện.

Đối với trường hợp các quốc gia vẫn muốn lựa chọn kháng cáo, một liên minh tạm thời của các nước thành viên WTO đã được lập ra vào tháng 1, với tên gọi là Thỏa thuận Trọng tài Tạm thời nhiều bên. Ban đầu được Liên minh châu Âu, Canada và Na Uy giới thiệu, sự sắp xếp tạm thời này dành cho bất kỳ quốc gia nào muốn tham gia; cho đến nay đã có 14 nước tham gia, bao gồm Australia, New Zealand, Trung Quốc, Hàn Quốc, Thụy Sĩ, Mexico, Brazil và một số quốc gia Mỹ Latinh khác. Các bên tham gia thỏa thuận sẽ chọn ra một danh sách gồm 10 thẩm phán có thể là thành viên cơ quan phúc thẩm hiện tại hoặc trong quá khứ, và quá trình này sẽ tương tự quá trình hiện tại của WTO mà chính quyền Trump đang cản trở.

Tuy nhiên, có một điểm khác biệt chính: Các phán quyết theo thỏa thuận mới này sẽ không được chấp thuận bởi Cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO, bao gồm tất cả các nước thành viên WTO. Điều đó có nghĩa là các quyết định trong những trường hợp đó sẽ không chính thức trở thành một phần của luật WTO, vì vậy không rõ những phán quyết đó có thể ảnh hưởng ra sao đến các hoạt động và tranh chấp trong tương lai của WTO. Cũng không rõ liệu các bên thứ ba quan tâm nhưng ở ngoài thỏa thuận tạm thời có thể tham gia với tư cách quan sát viên hay không, vì họ vẫn có thể tuân thủ thủ tục của WTO.

Mặc dù vẫn còn nhiều câu hỏi về quá trình kháng cáo tạm thời mới này sẽ hoạt động như thế nào, đây là một hướng đi tích cực của các nước lớn trước những nỗ lực làm suy yếu cơ quan giải quyết tranh chấp WTO của chính quyền Trump. Ngược lại, trong khi việc hủy bỏ cuộc họp cấp bộ trưởng ở Kazakhstan không phải là một mất mát lớn về mặt thực chất, thì đó là một minh họa buồn về tình trạng hợp tác toàn cầu - trong một đại dịch, không hơn không kém. Người ta có thể hy vọng rằng áp lực từ cuộc khủng hoảng coronavirus sẽ khuyến khích tinh thần hợp tác và thỏa hiệp nhiều hơn. Vì nếu không, đó sẽ là điềm xấu cho tương lai toàn cầu.

Nguồn: World Politics Review

Từ khóa: WTO, khủng hoảng kinh tế, chủ nghĩa bảo hộ