Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Hiệp định Tự do Thương mại Việt Nam - EU (EVFTA) đã được Nghị viện Châu Âu thông qua vào ngày 20/2 và dự kiến cũng sẽ được Quốc hội Việt Nam phê chuẩn trong kỳ họp giữa năm 2020. Mặc dù đại dịch Covid-19 có thể khiến thời điểm tổ chức họp dời lại, nhưng việc phê chuẩn Hiệp định vẫn là một ưu tiên hàng đầu.

Hiệp định này đánh dấu một bước tiến quan trọng đối với Việt Nam, tạo động lực cho các công ty nội địa Việt Nam gia tăng năng lực xuất khẩu và thúc đẩy chính phủ Việt Nam tiếp tục cải cách thể chế. EVFTA cũng phản ánh một sự thể chế hóa sâu hơn của những cơ hội xuất khẩu trong thời điểm mà nền thương mại toàn cầu bị bóp nghẹt bởi cuộc khủng hoảng Covid-19.

EVFTA mang lại một nền tảng để Việt Nam tiếp tục hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa tiếp cận thị trường EU. Hiệp định cũng giúp các công ty Việt Nam động bộ hóa với tiêu chuẩn của EU trong các lĩnh vực gia công và sản xuất, giúp nâng cao chất lượng và độ tin cậy cho hàng Việt Nam, khi mà Việt Nam đang muốn củng cố hình ảnh thương hiệu của mình trên toàn cầu. Việc đáp ứng những tiêu chuẩn của EU sẽ giúp hàng Việt Nam được cạnh tranh công bằng hơn trên thị trường EU.

Theo những tính toán dựa trên dữ liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới, xuất khẩu hàng năm của Việt Nam vào EU đã tăng gấp 10 lần trong hơn 1 thập kỷ qua - từ khoảng 4 tỷ USD vào năm 2005 lên thành 41 tỷ USD vào năm 2018. Tỷ lệ của Việt Nam trong tổng giá trị xuất khẩu của ASEAN vào EU cũng tăng từ 5% trong năm 2005 lên thành 26% trong năm 2018. Năm 2018, Việt Nam đã trở thành nước xuất khẩu hàng đầu của ASEAN vào EU. Điều này cũng khiến thặng dự thương mại của Việt Nam với EU tăng lên nhanh chóng (từ 1,87 tỷ USD vào năm 2005 lên hơn 28 tỷ USD vào năm 2018).

Khối lượng hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang EU và dấu hiệu thặng dư thương mại càng nhất mạnh vai trò chiến lược của EVFTA trong việt mở rộng thị trường xuất khẩu cho Việt Nam, và thúc đẩy quá trình tái cấu trúc ngành công nghiệp bằng cách thu hút doanh nghiệp đa dạng hóa lĩnh vực sản xuất và đi lên trong chuỗi giá trị.

Trong tình hình hiện tại, Việt Nam cần chú trọng vào hai ưu tiên then chốt: tăng cường hội nhập sâu rộng vào thị trường EU, và biến EVFTA thành động lực thúc đẩy cải cách nội địa.

Để hiện thực hóa tiềm năng tối đa của EVFTA, Việt Nam cần phải hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa củng cố thị phần của họ tại thị trường EU bằng cách cung cấp những thông tin sâu sắc hơn về thị trường và tiêu chuẩn kinh doanh tại EU, nâng cao chất lượng và độ tin cậy cho sản phẩm, và học hỏi văn hóa đổi mới sáng tạo.

Những nỗ lực này cần được tập trung theo nhóm sản phẩm, nhằm thúc đẩy chương trình nghị sự phát triển của đất nước. Nhóm sản phẩm ưu tiên cần được xác định dựa trên các tiêu chí như: tỷ lệ trên tổng giá trị hàng nội địa xuất khẩu vào EU, tỷ lệ tăng trưởng xuất khẩu của nhóm sản phẩm trong 3 năm gần đây, tỷ lệ trên tổng giá trị xuất khẩu của ASEAN theo nhóm sản phẩm vào EU, tiềm năng tạo thêm giá trị gia tăng, gia tăng năng xuất, và vai trò của nhóm sản phẩm đối với kế hoạch phát triển dài hạn của quan hệ thương mại Việt Nam-EU.

Những tiêu chí này sẽ giúp chỉ ra những nhóm sản phẩm chiến lược mà Việt Nam cần tập trung cho nỗ lực thúc đẩy thương mại với EU. Dựa trên dữ liệu của WTO, các sản phẩm này bao gồm máy móc và đồ điện tử, đồ chơi và đồ thể thao, cá và thủy sản chưa chế biến, giày dép, thiết bị hàng không và thiết bị quang học và y tế.

Nổi bật nhất là máy móc và sản phẩm điện tử, với mức chỉ số cao ở mọi tiêu chí: Giá trị xuất khẩu vào EU đạt 17,8 tỷ USD, chiếm 42,5% tổng giá trị xuất khẩu của Việt Nam vào EU, đạt mức tăng trưởng 15,2% từ năm 2015 đến 2018, và chiếm tỷ lệ 38,5% thị phần xuất khẩu của ASEAN vào EU.

Tuy nhiên, những nhóm sản phẩm còn lại chỉ mạnh ở một số tiêu chí nhất định. Ví dụ, giày dép là nhóm sản phẩm xuất khẩu vào EU có giá trị lớn thứ 2 (4,86 tỷ USD) và chiếm tỷ lệ đáng kể trong tổng giá trị xuất khẩu giày dép của toàn ASEAN vào EU (64,5%) nhưng tăng trưởng của nhóm hàng này trong 3 năm gần đây chỉ ở mức dưới 5%.

Những đặc điểm này cũng tương tự đối với nhóm hàng nông sản thô và nhóm sản phẩm thâm dụng lao động, tiêu biểu như hàng may mặc chưa qua công đoạn dệt, cà phê, trà, gia vị và cá và hải sản chưa qua chế biến. Các chính sách của Việt Nam cần hướng đến hỗ trợ doanh nghiệp trong những nhóm sản phẩm này đầu tư vào công nghệ để tạo giá trị gia tăng, cải cách mô hình phát triển kinh doanh, và nâng cấp các kênh phân phối. Việc tăng cường khối lượng xuất khẩu không nên là một mục tiêu trọng yếu.

Những nhóm sản phẩm khác có giá trị xuất khẩu khiêm tốn nhưng tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ cũng đóng một vai trò quan trọng trong mục tiêu hội nhập của Việt Nam vào chuỗi cung ứng toàn cầu của những loại hàng hóa có giá trị gia tăng cao, ví dụ như thiết bị quang học, y tế và thiết bị hàng không. Những nhóm sản phẩm này phải là đối tượng được hỗ trợ chính sách về đầu tư và ứng dụng tiêu chuẩn quốc tế.

EVFTA sẽ tạo cơ hội học hỏi và chuyển giao chính sách, có thể giúp thúc đẩy cải cách nội địa. EU với vai trò là một cấu trúc thể chế và quản trị sẽ mở đường cho các nước đối tác kém phát triển hơn nâng cấp nền tảng phát triển, và đáp ứng các tiêu chuẩn cao của khối.

Việt Nam nên xem EVFTA là một điều kiện thay đổi bắt buộc vì mục tiêu phát triển. Bước đầu tiên là xác định mức độ mà Việt Nam có thể đáp ứng tiêu chuẩn của EU trong các nội dung then chốt như tiêu chuẩn an toàn sản phẩm, bảo vệ môi trường, minh bạch, hiệu quả chính sách và quản lý nền kinh tế kỹ thuật số. Từ đó, Việt Nam có thể thiết lập một lộ trình chiến lược để giúp nước này theo kịp với những tiêu chuẩn của EU sau vài thập kỷ tới. Đây là một chiến lược thiết thực và có thể đạt được, giúp Việt Nam chuyển mình hoàn toàn đến năm 2045, khi nước này ăn mứng kỷ niềm 100 năm giành được nền độc lập.

Khả năng xây dựng chương trình phát triển của Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào ý chí nắm bắt các cơ hội tham gia thị trường toàn cầu mà còn nằm ở khả năng tận dụng những cơ hội phát triển để nâng cấp nền công nghiệp và cải cách thể chế. EVFTA là một cơ hội để Việt Nam thực hiện bước đi lịch sử, biến mình thành người tiên phong về kinh tế và phát triển của khu vực ASEAN.

Tác giả: Vu Minh Khuong - Đại học Quốc gia Singapore

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: ASEAN, Việt Nam, EVFTA, hội nhập kinh tế, cải cách thể chế