Có cần các quy tắc WTO mới để đối phó với Trung Quốc?

wto-reuters

Khi bước sang năm thứ 25, Tổ chức Thương mại Thế giới đang đối mặt với cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất. Ai là thủ phạm gây ra tình trạng trên? Một số nhà bình luận cho rằng, nguyên nhân là sự trỗi dậy của chủ nghĩa bảo hộ, đặc biệt là chủ nghĩa đơn phương của Hoa Kỳ. Số khác lại cho rằng, đó là do sự sinh sôi nảy nở của các hiệp định thương mại khu vực, đặc biệt là các hiệp định khu vực khổng lồ. Nhưng phần đông còn lại đang đổ lỗi cho Trung Quốc, cho rằng đây mới chính là mối đe dọa lớn nhất đối với hệ thống thương mại đa phương.

Các nước, đặc biệt là các nước lớn, đang ngày càng đồng tình rằng các quy tắc hiện nay của WTO không đủ để kiểm soát Trung Quốc. Họ kêu gọi phải có các quy tắc mới để đối phó với các thách thức do hệ thống kinh tế độc nhất của Trung Quốc đem lại – một hệ thống kinh tế phụ thuộc nặng nề vào các doanh nghiệp nhà nước (SOEs) và trợ cấp của chính phủ.

Không phải mới đây, người ta mới suy nghĩ về sự độc nhất vô nhị của hệ thống kinh tế Trung Quốc. Khi Trung Quốc tìm đường gia nhập Hiệp định Chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) cách đây 30 năm, Douglas Newkirk – một quan chức thương mại Mỹ - đã từng có câu phát biểu nổi tiếng “GATT ngay từ đầu đã không dành cho một nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa”. Khi Vòng đàm phán Doha đình trệ 10 năm về trước, Aaditya Mattoo and Arvind Subramanian đã đề xuất một giải pháp để phá vỡ thế bế tắc, đó là khởi động một “vòng đàm phán thương mại đa phương với Trung Quốc”.

Cách tiếp cận trên đặc biệt có vấn đề. Đầu tiên, bạn không thể chỉ việc thay đổi luật chơi mỗi lần bắt đầu thấy mình thất thế. Đây không chỉ là không công bằng, mà còn rất mạo hiểm – đặc biệt khi đối thủ là một thế lực đang lên như Trung Quốc. Kể từ khi gia nhập WTO, Trung Quốc đã học hỏi rất nhanh từ các nước lớn khác. Nếu WTO thay đổi luật chơi chỉ để đối phó với Trung Quốc, như một số thành viên WTO đã từng hi vọng, điều này sẽ tạo ra một tiền lệ xấu mà gần như chắc chắn một ngày không nào đó, Trung Quốc cũng sẽ sử dụng để đáp trả lại.

Hơn nữa, cho dù một vài nước thành viên WTO có tạo ra được nguyên tắc mới, làm sao họ có thể thuyết phục Trung Quốc chấp nhận chúng? Không như 30 trước, Trung Quốc ngày nay không ở vào tình cảnh mong muốn gia nhập WTO, và các nước thành viên WTO còn lại cũng không còn đủ sức để tác động đến Trung Quốc. Thay vào đó, dựa trên quy định về việc ra quyết định của WTO, Trung Quốc giờ đây có quyền phủ quyết bất kỳ quy tắc mới nào, đơn giản chỉ việc không biểu quyết.

Có nghĩa là không còn cách nào để đối phó với các thách thức được đặt ra bởi chủ nghĩa xã hội nhà nước của Trung Quốc?

Thay vì tìm cách sửa đổi hoàn toàn, các nước WTO nên đánh giá lại quy định hiện hành, bao gồm các nguyên tắc chung của WTO và các cam kết khi gia nhập của Trung Quốc. Có một số quy định có thể dùng để đối phó với Trung Quốc mà từ lâu đã không được chú ý tới, chẳng hạn như cam kết của Trung Quốc trong việc đảm bảo các doanh nghiệp nhà nước sở hữu (SOE) và các doanh nghiệp do nhà nước đầu tư (SIE) của nước này sẽ thực hiện hoạt động mua, bán dựa duy nhất vào lý do lợi nhuận”, và giá hàng hóa và dịch vụ trên mọi lĩnh vực phải được “quyết định bởi các lực lượng thị trường”.

Nói chung, các nguyên tắc này nên được hiểu theo cách có lợi cho việc ngăn chặn chính phủ Trung Quốc can thiệp thị trường, và đảm bảo sự can thiệp này sẽ không thể được thực hiện thông qua các SOE hay SIE. Điều này có thể giúp giải quyết các méo mó thị trường do sự can thiệp của nhà nước gây ra.

Quan trọng nhất, quy định đặc biệt về trợ cấp được nêu tại Điều 15 (b) Nghị định thư gia nhập WTO của Trung Quốc, cộng với các nguyên tắc hiện nay của WTO về trợ cấp, sẽ cung cấp một cơ sở tốt để chống lại các vấn đề được tạo ra bởi mô hình kinh tế độc nhất của Trung Quốc.

Vậy thì, tại sao các quy định trên lại ít được sử dụng trong suốt 18 năm gia nhập của Trung Quốc? Nguyên nhân là do 3 sự hiểu sai sau đây:

Đầu tiên, các nước cho rằng không thể áp dụng các hành động đối kháng nếu như không có đủ bằng chứng về các chương trình trợ cấp của Trung Quốc. Điều này có thể được khắc phục bằng cách mở rộng cách hiểu cho cụm từ “các khó khăn đặc biệt” trong Điều 15 (b). Điều này cho phép các cơ quan điều tra tại nước nhập khẩu được sử dụng các biện pháp thay thế để xác định và đo lường các lợi ích từ trợ cấp, đặc biệt khi thông tin về trợ cấp bị thiếu, không đủ, hoặc khó khăn khi thu thập.

Thứ hai, cách hiểu hạn hẹp của Cơ quan Phúc thẩm WTO về thuật ngữ “Tổ chức công” (Public Body) trong hiệp định về Trợ cấp và các Biện pháp đối kháng của WTO đã khiến cho việc xem các SOE là các tổ chức công trở nên khó khăn. Hiện nay, khó khăn trong việc xác định các SOE có phải là tổ chức không hay không đã được giảm đi phần nào, do Trung Quốc đã bắt đầu bổ nhiệm các chức vụ chính quyền chủ chốt trong nhiều SOEs. Cùng với việc Đảng Cộng Sản Trung Quốc cài cắm các Ủy viên Đảng trong các SOEs và biến họ thành những người ra quyết định quan trọng, càng dễ dàng tìm ra mối liên hệ của các SOE với nhà nước, cũng như bằng chứng về việc chính phủ kiểm soát công ty.

Hiểu sai thứ ba là, biện pháp đối kháng để đáp trả hành động trợ cấp của nước xuất khẩu là kém hiểu quả trong thực tế. Các nghiên cứu đã chỉ ra, các biện pháp đối kháng có xu hướng cung cấp sự bảo vệ cao hơn so với các biện pháp chống phá giá. Hơn nữa, với việc phương pháp kinh tế phi thị trường khi tính thuế chống bán phá giá cho Trung Quốc đã hết hiệu lực từ cuối năm 2016, biện pháp áp thuế chống phá giá cao ngất như hiện nay có thể không còn sử dụng được nữa. Điều này khiến cho các biện pháp đối khác trở thành lựa chọn có ý nghĩa duy nhất.

Tóm lại, vấn đề thực sự không phải là thiếu quy định để đối phó với chủ nghĩa xã hội nhà nước của Trung Quốc, mà là thiếu việc vận dụng các quy định hiện hành. Các nước WTO – đặc biệt là các nước lớn – nên tiến hành các cuộc điều tra làm cơ sở để áp dụng các biện pháp đối kháng, và khởi động các vụ kiện “lớn, đậm nét” tại WTO để thách thức hành vi trợ cấp và các hành vi can thiệp thị trường thông qua các SOEs của Trung Quốc. Điều này không chỉ giúp tạo ra một sân chơi công bằng cho các doanh nghiệp không phải của Trung Quốc, mà còn giúp đưa công cuộc cải cách doanh nghiệp nhà nước của Trung Quốc về lại đúng quỹ đạo đã được vạch ra ban đầu hơn 30 năm về trước.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: quy tắc, WTO, mới, đối phó, Trung Quốc