Honda, Brexit và sự sụp đổ trong quan hệ Anh-Nhật

brexit1611

Trong 30 năm qua, Vương Quốc Anh và Nhật Bản đã là các đối tác thương mại tốt của nhau – nhưng quan hệ hữu hảo đó sẽ không còn như xưa. Điều gì đã thay đổi?

Các doanh nghiệp Nhật Bản thường đi theo đàn. Khi một doanh nghiệp ô tô của Nhật Bản chuyển sang nước khác, thì lần lượt, các doanh nghiệp Nhật khác đang hoạt động trong chuỗi cung ứng ô tô, trong lĩnh vực ngân hàng, xuất nhập khẩu và bảo hiểm cũng sẽ ra đi theo.

Ngày 19/2/2019, Honda thông báo sẽ đóng cửa nhà máy sản xuất tại Swindon (miền Nam nước Anh) vào năm 2021, kéo théo nguy cơ mất việc của 3,500 lao động đang làm việc tại nhà máy này, cũng như hàng ngàn lao động khác trong chuỗi cung ứng ô tô. Đáng lo hơn, Honda là một doanh nghiệp “đầu đàn”. Liệu các công ty cùng nhau đến cũng sẽ cùng nhau đi?

Fujitsu - công ty lớn đầu tiên của Nhật Bản đặt chân vào Anh - hiện vẫn còn ở lại. Fujitsu là một trong những doanh nghiệp Nhật Bản lớn nhất tại Anh, đã mua lại cổ phần để nắm quyền chi phối công ty International Computers Limited của Anh vào năm 1990, một năm sau khi Honda khai trương nhà máy sản xuất tại Swindon. Honda đã chinh phục thị trường Anh Quốc từ mười năm trước (tức thập niên 1980), sử dụng các lao động dây chuyền tại nhà máy bị phá sản ở Anh trong thị trấn để lắp ráp chiếc Ballade supermini. “Honda đã đến theo lời kêu gọi giúp đỡ từ chính phủ Anh”, Rudlin giải thích – một nỗ lực để giải cứu nền công nghiệp ô tô đang èo uột của nước này.

Kể từ đó, doanh nghiệp Nhật Bản trên khắp các ngành lũ lượt kéo đến Anh, biến nơi đây thành căn cứ và bàn đạp để tiến vào thị trường châu Âu. Nhưng đáng lo ngại thay, sự ra đi của Honda là một lời cảnh báo – mặc dù không phải là đầu tiên – về thay đổi trong suy nghĩ của cộng đồng doanh nghiệp Nhật. “Khi các nhân tố cốt yếu ra đi, đó là một dấu hiệu đáng lo ngại”, Rudlin cho biết. Honda là doanh nghiệp đầu tiên, nhưng nhiều doanh nghiệp khác cũng đã chuẩn bị, hoặc đã bắt đầu chuyển hoạt động và cơ sở sản xuất sang nước khác.

Trường hợp Honda có thể chỉ mới là khởi đầu của một hiểm họa lớn hơn: những người thạo tin lo lắng, các doanh nghiệp Nhật Bản đang âm thầm tháo gỡ mối quan hệ với mạng lưới xã hội Anh, sau 30 năm kể từ khi đặt những nền móng vững chắc xuống thị trường Anh. Từ Swindon đến Sunderland, từ ngành ô tô đến bảo hiểm, các doanh nghiệp Nhật Bản đột ngột quay lưng với nước Anh. Mặc dù nhiều người hiểu được lý do doanh nghiệp Nhật làm vậy, nhưng không phải ai cũng muốn thừa nhận điều đó.

Mỗi năm vào tháng 1, Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản ở Anh sẽ tổ chức một buổi tiệc chào mừng năm mới tại khách sạn Draper’s Hall, London. Đây là dịp cho gần 400 doanh nghiệp Nhật Bản giao lưu và cập nhật tình hình.

Đây còn là nơi để một vài doanh nghiệp Nhật Bản lớn nhất ở Anh tụ họp để thảo luận cho tương lai. “Đêm tiệc vẫn rất đông đúc, không khi cũng rất tích cực và bùng nổ, bất chấp kết quả trưng cầu dân ý về Brexit”, Rudlin cho biết. Nhiều tuần sau khi bữa tiệc kết thúc, ở nhà máy Honda tại Swindon – cách London 80 dặm về phía Tây, bầu không khí vẫn hết sức thờ ơ.

Nhà máy là một khu ngổn ngang những toà nhà từng là nơi sản xuất những chiếc tiêm kích Spitfires phục vụ cho quân đội Anh trong chiến tranh, nhưng từ 30 năm trở lại đây, nơi này đã trở thành căn cứ quan trọng của Honda tại châu Âu. Những lúc chạy hết công suất, bên trong nhà máy có đến 2 triệu phụ tùng, dùng để sản xuất những chiến Honda Civics hoàn chỉnh.

Ba phần tư bộ phận để làm nên một chiến Honda Civic là nhập từ lục địa châu Âu thông qua đường hầm Eurotunnel. Phần còn lại đến từ mạng lưới các nhà cung ứng trên khắp nước Anh, một mạng lưới với hàng ngàn lao động. Nhưng sau Brexit, việc vận chuyển các bộ phận này đến Swindon sẽ trở nên khó khăn hơn nhiều, đây là một phần lí do dẫn đến việc Honda thông báo dừng sản xuất ô tô tại nhà máy.

“Nếu họ đóng cửa nhà máy ngay lập tức, hầu hết người lao động sẽ rất đau khổ”, một công nhân Honda mới được tuyển dụng vào nhà máy chưa đầy một năm cho biết. Cũng như nhiều công nhân khác trong nhà máy khi được hỏi, người công nhân này yêu cầu giấu tên. Unite – tổ chức công đoàn giám soát quá trình đàm phán giữa Honda và những công nhân sắp bị mất việc, cũng đã từ chối đề xuất bất kỳ công nhân nào, vì lo lắng về tác động có thể có lên chỗ đứng trong tương lai của họ trong công ty.

“Chắc chắn đây là một cảm giác khó chịu – đặc biệt với những người đã làm ở đây 15 – 20 năm”, công nhân giấu tên cho biết. “trường hợp của tôi thì khác, vì tôi chỉ mới làm cho Honda chưa đầy một năm, và vì ở quốc gia tôi từng sống trước đây, việc đóng cửa nhà máy cũng là điều rất bình thường. Còn đối với người dân Anh, tình huống sẽ khá khó khăn. Và đời sống ở Swindon sẽ bị thay đổi trong thời gian ngắn”.

Đời sống ở Swindon sẽ không phải là thứ duy nhất thay đổi nếu như Honda chỉ là dấu hiệu đầu tiên của một đợt di cư rộng lớn hơn của doanh nghiệp Nhật. Với 56.2 tỷ USD (43 tỷ Bảng) FDI đầu tư vào Anh trong năm 2016, Nhật Bản là nhà đầu tư lớn thứ 7 tại Anh, nhiều hơn số tiền đầu tư của Ireland, Úc, và Ấn Độ cộng lại.

Năm 2017, Anh Quốc nhập khẩu 14.5 tỷ USD hàng hóa từ Nhật Bản. Vàng là mặt hàng chiếm tỷ trọng cao nhất (20%), sau đó là ô tô (14%), phụ tùng ô tô (5.4%), và bộ phận động cơ (2.2%). Các doanh nghiệp ô tô Nhật Bản như Nissan, Honda và Toyota sử dụng Anh như đệm nhúng để vào thị trường châu Âu: Năm 2017, 46% ô tô của Nhật xuất khẩu sang Anh Quốc là để tiêu thụ ở các nước châu Âu còn lại.

Mối quan hệ gắn bó giữa hai quốc gia xuất phát từ việc doanh nghiệp Nhật Bản yêu thích lợi thế của Anh Quốc trong việc tiếp cận thị trường chung EU, bà Ilona Serwicka, chuyên gia nghiên cứu tại Cơ quan nghiên cứu chính sách thương mại Anh đặt tại Đại học Sussex cho biết.

Nhưng ngoài lý do là bệ phóng để đi vào thị trường 500 triệu dân của EU, doanh nghiệp Nhật Bản còn bị thu hút bởi vị trí của Anh Quốc trên bản đồ, một cầu nối giữa Nhật Bản và Hoa Kỳ. “Ý tưởng trên xuất phát từ hình ảnh các vận động viên trong môn chạy đồng đội tiếp sức chuyền gậy cho nhau – Nhật Bản sẽ chuyển hàng hóa sang cho Anh, và sau đó, Anh sẽ chuyển hàng hóa vào Hoa Kỳ”, Rudlin nhận định.

Các doanh nghiệp Nhật Bản không chỉ xuất khẩu vào EU, ngược lại, họ đang nhập khẩu từ các nước châu Âu. Doanh nghiệp Nhật đặt trụ sở Châu Âu tại Anh một phần vì Anh Quốc có thế mạnh về dịch vụ, nhờ đó, các doanh nghiệp Nhật Bản có thể thuê mướn các lao động tốt nhất trên khắp châu Âu để cải thiện năng suất. Sự cảm mến cũng là một trong những lý do doanh nghiệp Nhật Bản chọn Anh. “Người Nhật luôn cảm thấy giữa Anh và Nhật có sự tương đồng”, Rudlin cho biết. “Họ đều là các quốc đảo, và từng do hoàng đế cai trị, cả hai nước đều không thích phong cách bày tỏ trực tiếp, hung dữ, hay lỗ mãng. Người dân hai nước đều rất lịch thiệp và thích nói gián tiếp. Họ khá giống nhau ở những điểm trên.”

Chính tính cách quanh co và ngại đối đầu của người Nhật làm cho không ai biết được lý do thực sự đằng sau cuộc đại di tản của Nhật Bản khỏi Anh trong những năm gần đây. Ian Howells, chủ tịch chi nhánh Honda tại châu Âu đã nói với BBC rằng “Việc ra đi không liên quan đến Brexit”. Nhưng các chuyên gia lại lập luận rằng, đó là do tính cách lịch thiệp của người Nhật và nhằm không gây rắc rối cho chính phủ nước bạn. Serwicka cho biết, “Có người còn cho rằng, Nhật Bản chỉ đi theo xu hướng chung của thế giới. Nhưng không phải, Brexit chắc chắn góp phần trong câu chuyện của Nissan và Honda”.

Vài tuần trước khi có thông tin về kế hoạch rút lui của Honda, Nissan cũng đã thông báo sẽ không sản xuất xe dòng X-Trail SUV tại nhà máy của hãng tại Sunderland, bất chấp việc nhận được sự đảm bảo từ chính phủ Anh rằng hãng sẽ được bảo vệ khỏi các tác động của Brexit với một khoản trợ cấp chính phủ trị giá 61 triệu Bảng Anh để duy trì lao động trong vùng Đông Bắc. Nissan sẽ di dời hoạt động sản xuất dòng xe đó về Nhật Bản, đồng nghĩa với việc, 7000 công nhân tại Sunderland đối mặt một tương lai mờ mịt. Chính Nissan cũng đã thẳng thắn bày tỏ: “sự bất ổn tiếp diễn quanh mối quan hệ trong tương lai giữa Anh và EU” là nguyên nhân dẫn đến quyết định trên.

Đây không phải là tin xấu duy nhất dành cho vùng Đông Bắc nước Anh – khu vực mà phần đông dân số bỏ phiếu ủng hộ Anh rời khỏi EU. Hitachi gần đây đã di dời trụ sở đường sắt toàn cầu của tập đoàn nay sang Anh, và đã chuẩn bị đóng những chiếc tàu cho dự án London Underground tại nhà máy của hãng đặt tại Newton Aycliffe. Nhưng sau đó, hợp đồng này đã mất về tay Siemens, doanh nghiệp đã từng nói sẽ không đóng tàu lửa ở Anh. “Điều đó làm Hitachi phật lòng”. Kể từ đó, Tập đoàn này đã thâu tóm nhiều doanh nghiệp đường sắt của Ý và xây dựng mối quan hệ tích cực ở Rome. Mặc dù văn hóa kinh doanh thoải mái của người Ý và văn hóa kinh doanh kỷ luật của người Nhật có vẻ không ăn khớp nhau, nhưng mối quan hệ mới đã nảy nở và phát triển.

Tình yêu khi bị từ chối có khả năng dẫn đến các quyết định thiếu khôn ngoan: Hitachi chi nhánh châu Âu đã lên kế hoạch xây dựng hai nhà máy điện hạt nhân tại Wales và Gloucestershire nhưng cuối cùng lại gác lại. Nhà máy điện hạt nhân Horizon nếu được xây dựng sẽ thuê mướn đến 9000 lao động. Rudlin nhận định “Có rất ít hi vọng. Họ đã nói sẽ đình chỉ dự án trong khi rõ ràng có cách khác để tìm nguồn tài trợ, nhưng chính phủ Anh hiện tại đang bị xao nhãng bởi các vấn đề khác”.

Từng thông báo một cứ dồn dập đến, như từng nhát dao đâm vào mối quan hệ kinh doanh Anh – Nhật trong tương lai. Bên cạnh đó, các công ty Nhật có trụ sở ở Anh và không nằm trong lĩnh vực sản xuất cũng đang chuẩn bị cho Brexit bằng cách đặt một chân vào châu Âu lục địa. Các công ty bảo hiểm và môi giới chứng khoán của Nhật cũng đã chi mạnh tay để thay tóm các doanh nghiệp Anh và đồng thời các doanh nghiệp ở Paris, Luxembourg, Amsterdam và Frankfrut để có thể giao dịch với phần còn lại của châu Âu.

Trong lúc các nhà đàm phán thương mại Anh dành thời gian để chạy đi chạy lại giữa Westminster và Brussels, họ đã bỏ quên các doanh nghiệp nước ngoài đặt tại Anh. Điều này có khả năng đã làm phật lòng các doanh nghiệp Nhật, vì người Nhật luôn đề cao mối quan hệ cá nhân và sự tận tụy trong kinh doanh. “Chính phủ Anh đã không quan tâm đến cảm nhận của những bên khác trong quá trình đàm phán Brexit”, David Henig, cựu viên chức thương mại cao cấp của chính phủ Anh giải thích. “Và chính phủ sẽ phải trả giá vì điều đó”.

“Cách đàm phán Brexit đã làm người Nhật bực mình, và kết quả là, chúng ta đã thấy Honda và Nissan ra đi”, Serwicka cho biết. Henig cũng đồng tình: “Tôi nghĩ rằng doanh nghiệp Nhật đã liên tục kêu gọi sự đảm bảo cho họ, nhưng lại không nhận được điều đó từ chính phủ Anh. Họ còn có thể làm gì khác? Họ phải nói lời tạm biệt và ra đi”. Liệu quyết định ra đi của Nhật Bản có phải là điềm báo cho thấy các vấn đề nghiêm trọng khác sẽ đến, cũng như liệu sự ra đi của Honda có kéo theo sự ra đi của toàn bộ doanh nghiệp Nhật, câu hỏi này cần phải để thời gian trả lời.

Khi Rudlin còn làm việc cho Fujistu, bà đã chứng kiến một sự thay đổi trong cách làm của công ty. Công ty thành lập các nhóm ảo (tức không phải làm việc qua trao đổi trực tiếp) và cho phép làm việc từ xa, có nghĩa là, không phải tất cả mọi nhân viên đều phải làm việc tại văn phòng ở Anh. Thay vào đó, nhân viên công ty có thể nằm đâu đó trên khắp lục địa, có thể ở Bristol, Berlin và Bratislava, và tất cả sẽ làm việc dưới sự điều phối của nhóm trung tâm. Cùng lúc đó, lao động thủ công và tay nghề thấp đang gặp phải xu hướng bất lợi. “Tôi cho là, cho dù Brexit không xảy ra, xu hướng thu hẹp số lượng lao động thủ công và tay nghề thấp có lẽ vẫn sẽ tiếp tục, nhưng dưới một hình thức khác. Có thể các doanh nghiệp Nhật vẫn tiếp tục đặt trụ sở tại Anh, nhưng số lượng người dân Anh được thuê mướn sẽ dần dần giảm đi”.

Giám đốc chi nhánh Honda tại châu Âu có lẽ đã phần nào đó nói thật khi phát biểu rằng, quyết định của Honda không liên quan trực tiếp với sự kiện Brexit. “ Một công nhân giấu tên của Honda nhận định “Tôi không cho là tất cả lý do đều liên quan đến doanh số diesel hay Brexit. Nhật Bản chỉ muốn sản xuất ra cùng với sản phẩm với chi phí thấp hơn. Tôi sẽ không lấy làm ngạc nhiên nếu họ xây nhà máy mới tại một nước châu Âu với chi phí thấp hơn”.

Tin tức có vẻ xấu, nhưng ít ra đối với nhân viên này, tương lai có vẻ tươi sáng. Ông sẽ tiếp tục làm việc cho Honda cho đến khi ông nhận được một lời đề nghị tốt – và trong vài ngày kể từ khi thông báo của Honda được phát đi, ông đã nhận được 2 hay 3 lời đề nghị một ngày thông qua LinkedIn. “Tôi may mắn bởi vì tôi có tay nghề. Nhưng tình hình sẽ tồi tệ đối với những lao động kỹ năng thấp”.

Nước Anh có thể còn phải đối mặt với nhiều ngày như vậy trong thời gian tới. Khi được hỏi doanh nghiệp nước nào sẽ là đại diện tiếp theo dừng kế hoạch mở rộng ở Anh, ông Henig nhận định “Thẳng thắn mà nói, có thể là bất kỳ ai”. Ông Henig còn lưu ý có thể xảy ra cuộc khủng hoảng tiếp theo, khi các thỏa thuận thương mại hiện có với Hàn Quốc không tiếp tục được áp dụng với Anh Quốc trong trường hợp Brexit không thỏa thuận. “Còn rất nhiều nước cũng đang nghĩ rằng nước Anh không thực sự quan tâm đến họ, vì vậy, có thể chúng ta sẽ còn chứng kiến sự ra đi của nhiều quốc gia”.

Vấn đề không nằm ở đoàn đàm phán thương mại, mà nằm ở sự nhu nhược về chính trị làm ảnh hưởng đến toàn đất nước – và giờ đây là ảnh hưởng đến uy tín của nước Anh trước thế giới. Bị xao nhãng bởi quy mô của Brexit, nên những việc như giữ niềm tin cho nhà đầu tư nước ngoài trước các tác động bất kỳ từ Brexit lại bị chính phủ Anh xem nhẹ.

Kế hoạch biến Anh Quốc trở thành Singapore thứ hai của phương Tây bằng cách đánh thuế thu nhập thấp cũng trở nên xa vời, đặc biệt khi xem xét trường hợp các doanh nghiệp Nhật Bản, Rudlin cho biết. “Chính phủ Anh đang tự bắn vào chân mình. Một mức thuế thu nhập doanh nghiệp thấp không phải là điều doanh nghiệp Nhật Bản quan tâm”. Thứ nhất, tính chính trực của người Nhật Bản khiến họ không muốn bị xem là né thuế khi đặt trụ sở tại Anh. Hơn nữa, chính phủ Nhật gần đây cũng đã ban hành một đạo luật mới, nói rằng các công ty nước này có chi nhánh ở nước ngoài và đang hưởng lợi từ chênh lệch thuế thu nhập doanh nghiệp cũng sẽ bị chính phủ Nhật Bản đánh thuế.

Serwicka nói “Doanh nghiệp không thích những gì không chắc chắn. Và Brexit thì chỉ toàn bất ổn”.

Tuy nhiên, chỉ bởi vì Anh Quốc đang thất thế, không có nghĩa là phần còn lại của châu Âu thắng lợi. Rudlin đã có vài năm làm tư vấn cho doanh nghiệp Nhật Bản, và bà lo rằng, chí ít trong ngành công nghiệp ô tô, làn sóng dịch chuyển không chỉ diễn ra ở Anh, mà còn trên khắp châu Âu nói chung. Để dự đoán tương lai, hãy quan sát động thái của một doanh nghiệp sản xuất ô tô khác của Nhật Bản là Toyota. “nếu Toyota nói họ cũng sẽ rời đi, đó là lúc thực sự lo lắng”, bà nói.

Nguồn: Wired – TQ

Từ khóa: Brexit, Honda, quan hệ Anh – Nhật