Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Kenya là quốc gia mới đây nhất mà Trung Quốc phải vất vả xoa dịu dư luận ở nước này, liên quan tới Siêu dự án Vành đai và Con đường của Chủ tịch Tập Cận Bình.

Gần đây, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã bác bỏ rất nhiều bài báo ‘không đúng sự thật’ nói rằng một cảng quan trọng ở Mombasa có nguy cơ bị Bắc Kinh tịch thu do Kenya chưa thanh toán nợ cho Trung Quốc.

Trao đổi với các phóng viên, Tổng thống Kenya Uhuru Kenyatta cũng lên tiếng phủ nhận thông tin này và cho rằng bài báo trên có mục đích ‘tuyên truyền thuần túy’ dựa trên một lá thư bị rò rỉ từ Tổng Kiểm toán của nước này. Là thư có nội dung cảnh báo rằng các tài sản thuộc Cảng vụ Kenya - bao gồm Cảng Kilindini khổng lồ của Mombasa, và là cảng lớn nhất ở Đông Phi - đã được liệt kê là tài sản thế chấp cho khoản vay hàng tỷ đô la để tài trợ cho một dự án đường sắt.

Ông Kenyatta phát biểu: ‘Bản thân chính phủ Trung Quốc cũng đã tuyên bố thông tin trên là vô lý.’ Trong khi đó, phía Tổng kiểm toán của Kenya cũng phủ nhận việc đã phát đi một bức thư như vậy, dù bản copy của bức thư này đã được lan truyền rộng rãi trên mạng.

Bất chấp sự phủ nhận mạnh mẽ từ phía Bắc Kinh và Nairobi, những lo ngại về các khoản vay đã nói lên nỗi sợ hãi ngày càng tăng của người dân ở nhiều nước đang phát triển. Họ cho rằng chính phủ đã quá vội vàng khi muốn kiếm lời từ Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc (BRI), trong khi các công ty nhà nước Trung Quốc lại sẵn sàng thâu tóm các cảng, đường sắt và cơ sở hạ tầng quan trọng khác trên toàn cầu nếu những nước này vỡ nợ.

Năm năm sau khi được triển khai, lớp vỏ lấp lánh của dự án BRI dần một bong tróc ra, giữa lúc cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung đang diễn ra (mặc dù hiện nay đang tạm ngừng), và giữa những lo ngại về nguồn tài trợ trong tương lai dành cho dự án, cũng như giữa sự nghi ngờ dành cho lợi ích mà các dự án này đem lại cho các nước.

Những nỗi sợ về các khoản nợ

Những người chỉ trích BRI đã lấy trường hợp cảng Hambantota của Sri Lanka làm ví dụ hoàn hảo khi nói về những rủi ro mà các nước đang phát triển phải gánh chịu với các khoản vay từ Trung Quốc. Vào tháng 12 năm 2017, Bắc Kinh đã có được hợp đồng thuê 99 năm tại cảng này và đồng ý xóa nợ hàng tỷ đô la cho Sri Lanka. Về mặt địa lý, cảng Hambantota nằm ở vị trí chiến lược quan trọng trên Ấn Độ Dương.

Động thái này làm dấy lên lo ngại việc Trung Quốc sẽ áp dụng những hành động tương tự ở các quốc gia khác để có được một loạt cơ sở hạ tầng mới mà kéo theo đó là những lợi ích kinh tế và quân sự tiềm năng.

Giữa năm 2018, Chính phủ Zambian cũng phải lên tiếng bác bỏ thông tin nước này đang chuẩn bị bàn giao quyền kiểm soát nhiều tài sản công, bao gồm đài truyền hình nhà nước và Sân bay quốc tế Kenneth Kaunda của Lusaka cho Trung Quốc.

Các khoản nợ của Kenya bắt đầu từ năm 2014 khi Nairobi ký thỏa thuận trị giá hàng tỷ đô la với Tập đoàn Cầu đường Trung Quốc thuộc sở hữu nhà nước để tài trợ cho một tuyến đường sắt mới nối thủ đô Kenya và Mombasa trên Ấn Độ Dương.

Tuyến tàu trên, ở Kenya gọi là dự án đường sắt tiêu chuẩn (SGR), đã hoàn thành vào năm 2017, giúp giảm thời gian vận chuyển giữa hai thành phố lớn nhất của đất nước. Hiện dự án đang trong giai đoạn thứ hai, và chính phủ Kenya được cho là đã vay thêm 1,6 tỷ đô la từ Trung Quốc để tài trợ cho một tuyến đi từ Nairobi đến Naivasha.

Dù SGR đã mang lại lợi ích cho cư dân Nairobi và Mombasa, nhưng dự án này chưa đạt được một nửa doanh thu dự kiến theo nghiên cứu trước khi ký kết. Điều này làm dấy lên lo ngại về khả năng trả nợ của Kenya. Mặt khác, giá trị dự án này cũng đã bị chỉ trích là quá đắt đỏ, được cho là cao gấp ba lần so với tiêu chuẩn quốc tế.

Các khoản thanh toán sẽ bắt đầu vào giữa năm 2019 khi hết thời gian gia hạn 5 năm. Tuần trước, Tổng thống Kenyatta của Kenya đã nhấn mạnh rằng: ‘Chúng tôi đang hoàn trả các khoản vay trước cả lịch trình dự kiến. Chúng tôi cũng không bị lệ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào.’

‘Chiếm đất’

Theo Tổ chức Tình báo Kinh tế (EIU), trong nửa đầu năm 2018, các công ty Trung Quốc đã cho vay ra nước ngoài khoảng 50 tỷ đô la, bên cạnh số tiền 8,000 tỷ đô la đầu tư được công bố trước đó.

Tuy nhiên, con số đó đã giảm so với cùng kỳ năm trước khi mối lo ngại gia tăng đối với BRI cả ở nước ngoài và ở Trung Quốc.

Báo cáo của EIU cho hay: ‘(Cuối năm 2018) một số dự án lớn đã bị đình chỉ (bao gồm cả ở Malaysia) hoặc thu hẹp lại (bao gồm cả ở Myanmar) trong bối cảnh những lo ngại gia tăng về tính bền vững của các khoản nợ và sự minh bạch của dự án.’

Nhiều quốc gia ban đầu sẵn sàng vay tiền từ Bắc Kinh hiện cũng bày tỏ lo ngại về những gì có thể xảy ra nếu họ không thể thanh toán khoản nợ đúng hạn, đặc biệt là sau trường hợp của Sri Lanka.

Theo một báo cáo của Trung tâm Phát triển Toàn cầu (CDG), một phần của vấn đề bắt nguồn từ ‘cách tiếp cận phi thể thức’ của Bắc Kinh trong việc dàn xếp các vấn đề phát sinh từ các khoản nợ, ý nói Bắc Kinh đã thiếu nhất quán trong ứng xử với các quốc gia vỡ nợ. Có lúc, Trung Quốc sẵn sàng xóa nợ, cơ cấu lại các khoản nợ, và gia tăng thêm hạn mức. Nhưng cũng có lúc, Trung Quốc lại yêu cầu phải có tài sản để bảo đảm cho khoản vay.

Báo cáo của CDG cũng cho biết: ‘Không có một hướng dẫn hoặc khuôn khổ chính thức giữa Trung Quốc và các nước về cách thức xử lý bên vay gặp khó khăn trong thanh toán. Chúng tôi chỉ biết dựa vào những bằng chứng cụ thể, đó là những hành động phi thể thức của Trung Quốc, để làm cơ sở xác định cách tiếp cận chính sách của nước này.’

Điều này tạo nên sự không chắc chắn và buộc các chính phủ đi vay từ Trung Quốc phải dựa vào việc duy trì quan hệ song phương mạnh mẽ hơn nhằm đảm bảo an toàn đối với các chính sách liên quan trong tương lai.

Các nhà lãnh đạo châu Phi đã dành nhiều lời khen ngợi cho Chủ tịch Tập Cận Bình sau Diễn đàn về Hợp tác Trung Quốc-Châu Phi (FOCAC) tại Bắc Kinh vào tháng 9. Chủ tịch Botswana, ông Mokgweetsi Masisi phát biểu: “Chúng tôi rất ngưỡng mộ và đánh giá cao ông Tập. Hy vọng ông luôn giữ vững sự sáng tạo, thân thiện để mang tới triển vọng quốc tế tươi sáng như tinh thần Trung Hoa!”

Ông Mokgweetsi cũng nói thêm, “Botswana, người bạn của Trung Quốc, chúc cho chính sách "Một Trung Quốc" được thành công!” - đề cập rõ ràng đến chính sách của Bắc Kinh về vấn đề Đài Loan - một yếu tố quan trọng trong cách tiếp cận của Trung Quốc đối với châu Phi. Nhiều quốc gia trên châu lục này đã cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đài Bắc để ủng hộ Bắc Kinh trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, ở những nơi khác, những lo ngại và sự không chắc chắn về BRI đã gây ra một phản ứng dữ dội đối với Trung Quốc - đặc biệt là ở Maldives và Malaysia, nơi các đảng đối lập, vốn chỉ trích Bắc Kinh, gần đây đã giành được chính quyền.

Vào tháng 1 năm 2018, cựu Tổng thống Maldives Mohamed Nasheed đã cáo buộc Bắc Kinh dàn dựng một "cuộc xâm chiếm đất" tại đất nước ông. Sau khi Đảng Dân chủ Maldives của ông lên nắm quyền vào tháng 11 năm nay, họ cam kết chấm dứt “chủ nghĩa thực dân Trung Quốc” và đàm phán lại các khoản vay mà cựu tổng thống Abdulla Yameen đã đồng ý với Bắc Kinh.

Vào tháng 8, Thủ tướng Malaysia Mahathir Mohamad mới đắc cử đã quyết định tạm gác hai dự án do Trung Quốc tài trợ vì lo ngại chúng có thể khiến đất nước ‘phá sản’.

Trung Quốc đã mạnh mẽ lên tiếng chống lại những lời chỉ trích như vậy và nói rõ nước này đang tuân theo một tiêu chuẩn kép.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ Hua Chunying phát biểu: “Thật vô lý khi tiền từ các nước phương Tây được ca ngợi là tốt đẹp, trong khi khoản tiền ấy nếu phát sinh từ Trung Quốc thì bị coi là một cái bẫy nham hiểm.”

Ngã ba đường

Trong khi những lời chỉ trích gay gắt nhất về Sáng kiến Vành đai và Con đường đến từ nước ngoài, bên trong Trung Quốc, cũng có những nghi ngờ ngày càng tăng đối với dự án này.

Kể từ khi BRI được khởi động, các nhà phê bình đã cảnh báo chương trình này có thể khiến Trung Quốc bị bội thực, với hàng tỷ đô la lãng phí cho các dự án không bao giờ trả hết. Mặc dù Bắc Kinh có thể đổi nợ để lấy quyền kiểm soát một số dự án nhất định, nhưng cho dù là thắng lợi nào về mặt chiến lược cũng không thể bù đắp được thiệt hại từ một loạt các khoản đầu tư gây lãng phí cho Trung Quốc như BRI đang tiến hành.

Một cuộc khảo sát gần đây của Đại học Bắc Kinh và Viện Taihe có trụ sở tại Bắc Kinh cho thấy gần một nửa trong số 100 quốc gia được đánh giá là không phù hợp với các dự án BRI do yếu kém về tài chính và khuyết thiếu cơ sở hạ tầng. Các chuyên gia khuyên chính phủ nên ‘đánh giá và ngăn ngừa rủi ro’ trước khi thúc đẩy dự án BRI với các nước này.

Mặc dù cuộc chiến thương mại tạm thời dừng lại, BRI cũng đang đối mặt với áp lực từ phía Washington cũng như các quốc gia đối thủ khác muốn kiềm chế Trung Quốc trong việc thay thế ảnh hưởng của họ tại các nước đang phát triển, cũng như áp lực từ việc thiếu hụt tài chính cho các dự án trong tương lai.

Trong khi những động lực thúc đẩy BRI vẫn dồi dào và dự án trước mắt vẫn chưa trên bờ vực thất bại, đã có những dấu hiệu cho thấy một sự thay đổi. Số lượng hợp đồng đã ký trong năm 2018 đã giảm so với những năm trước, và các ngân hàng phát triển lớn của Trung Quốc được đưa tin sẽ hợp tác với Ngân hàng Thế giới, cũng như các nhà cho vay quốc tế khác, về các dự án trong tương lai.

Sáng kiến Vành đai và Con đường được cho là dự án đặc biệt của ông Tập, một dự án sẽ đưa Trung Quốc trở lại vị thế quyền lực và thống trị như trước đây cả ở châu Á và trên phạm vi rộng lớn hơn.

Tuy nhiên, khi bước sang năm 2019, kế hoạch này có vẻ bị lung lay hơn bao giờ hết và có vẻ Trung Quốc cần phải suy nghĩ lại. Nếu Trung Quốc không thể làm được điều đó, thì theo nhà phân tích Nisid Hajari của Bloomberg, ‘kế hoạch bành trước sức mạnh, thương mại và tầm ảnh hưởng của Trung Quốc trên khắp thế giới sẽ bị thất bại, ở cả ba phương diện trên.’

Nguồn: CNN - DN

Từ khóa: Vành đai và Con đường, BRI, Trung Quốc, Kenya, nợ, Mombasa, cảng Hambantota