Phân tích - Tại sao Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc trật bánh

vanhdaivaconduong

Khu tự trị Tân Cương ở tây bắc Trung Quốc như tách biệt khỏi thế giới hiện đại. Sa mạc trải dài một khu vực lớn được bao bọc bởi những dãy núi cao, khu vực này biệt lập đến nỗi vào những năm 1960 đã được chọn làm điểm thử hạt nhân của Trung Quốc. Tuy nhiên, thời cổ đại, Tân Cương lại đóng một vai trò quan trọng trong giao thương đường bộ, kết nối khu vực rộng lớn phương Đông và phương Tây, những người thời đó xem đây là con đường chính ngoằn ngoèo để băng qua thảo nguyên- một trong những hình mẫu chủ đạo khiến Trung Quốc muốn phục hồi lại Con đường Tơ lụa cổ đại.

Năm 2013, “Sáng kiến Vành đai và Con đường” được công bố và trở thành một tin giật gân trên toàn cầu, với gần một nghìn tỷ USD vốn đầu tư được Trung Quốc dành ra để xây dựng đường bộ, đường sắt, cảng biển và ống dẫn dầu, trải dài từ Bắc Kinh đến Berlin. Trên thực tế, sáng kiến này nổi tiếng đến độ, mỗi dự án phát triển hạ tầng được tài trợ bởi Trung Quốc trên toàn cầu đều được gọi tắt là sáng kiến Vành đai và Con đường. Không có gì đáng ngạc nhiên, với quy mô bao trùm, Sáng kiến Vành đai và Con đường đã làm dấy lên không ngớt những nhận định rằng phương Tây, đặc biệt là Mỹ, đang bị lu mờ bởi sự nổi lên của Trung Quốc. Tuy nhiên, tầm nhìn chiến lược vĩ đại của Trung Quốc lại đang có dấu hiệu bị trật bánh, liên quan đến lo ngại của cả phương Đông và phương Tây.

Phần lớn thông tin về siêu dự án Vành đai và Con đường thường gây khó hiểu hoặc không rõ ràng. Về mặt chính sách, Sáng kiến Vành đai và Con đường thực chất là một sáng kiến hợp nhất, bao gồm: một loạt các quan hệ đối tác, các chương trình, và các dự án trải dài hầu khắp các quốc gia đang phát triển và châu Âu. Tuy nhiên, một số khía cạnh khác của Sáng kiến này lại rất mơ hồ: đó là quy mô và tham vọng của Trung Quốc. Vị thế của Sáng kiến này trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc được nâng tầm, khi nó được đưa vào hiến pháp của Đảng Cộng sản Trung Quốc vào mùa thu vừa qua. Mặc dù Bắc Kinh xem Vành đai và Con đường như một chiến lược phát triển phi chính trị nhằm đem lại “lợi ích chung” và “hợp tác toàn cầu”, song, lớp vỏ bọc nhạt nhẽo này là để che đậy cho những rủi ro về kinh tế, chính trị và môi trường bên trong.

Thách thức lớn nhất có lẽ xuất phát từ những trở lực trong khu vực tài chính của Trung Quốc. Phần lớn nguồn vốn cho các dự án được lấy từ các ngân hàng quốc doanh Trung Quốc - phụ thuộc vào lượng dự trữ ngoại hối và tỷ lệ tiết kiệm tiêu dùng cao. Tuy nhiên, áp lực lên các tổ chức này đang gia tăng, do chiến tranh thương mại với Washington, cộng với việc Bắc Kinh đang thúc đẩy tăng trưởng nội địa bằng cách khuyến khích cho vay trong nước. Bước đi trên này có khả năng gây sức ép lên hoạt động cho vay ra nước ngoài, khi các ngân hàng Trung Quốc đã phát hành hàng trăm tỷ USD các khoản cho vay dưới chuẩn cho những quốc gia kém phấp triển như Afghanistan và Syria. Lo lắng càng gia tăng khi các ngân hàng Trung Quốc cho vay vô kỷ luật và không đánh giá rủi ro một cách chặt chẽ, dẫn đến những quốc gia đi vay, như Pakistan và Lào, có thể bị ngập sâu trong tình trạng căng thẳng tài chính. Chính quyền Mỹ đang tận dụng những lo ngại này, bắt đầu đưa ra các giải pháp thay thế cho chính sách “ngoại giao bẫy nợ” (debt diplomacy) của Bắc Kinh.

Bên cạnh những lo ngại về hiểm họa kinh tế, Vành đai và Con đường còn đang đối mặt với sự phản đối về chính trị ở một số quốc gia. Điển hình, chính phủ mới của Malaysia đã lên án các dự án đầu tư của Trung Quốc vì khiến nước này trở nên kiệt quệ. Và thậm chí tại Pakistan- một trong những đối tác phát triển thân thiết nhất của Bắc Kinh- chủ tịch của Cơ quan phát triển Điện và Nước cũng tuyên bố thẳng thừng các điều kiện tài chính mà Trung Quốc yêu cầu với một dự án đập thủy điện là “không thể thực hiện và ảnh hưởng đến những lợi ích quốc gia.” Trong một số trường hợp, thậm chí còn dẫn đến những hành động quá khích. Vào cuối tháng 8, một kẻ đánh bom tự sát đã làm bị thương ba kỹ sư Trung Quốc tại tỉnh Baluchistan của Pakistan trong một cuộc tấn công mà phe ly khai tuyên bố là nhằm mục đích “cảnh báo Trung Quốc rời bỏ Baluchistan và ngừng cướp tài nguyên của họ.”

Theo lời cảnh báo này, về lâu dài, toàn bộ chi phí của dự án Vành đai và Con đường có thể sẽ do chính hành tinh này gánh chịu. Mặc dù, Trung Quốc đã cam kết dự án Vành đai và Con đường sẽ đóng góp vào phát triển bền vững của thế giới; song, phần lớn các dự án cơ sở hạ tầng lại có hại cho môi trường như nhà máy năng lượng than đá, ống dẫn dầu và các đập thủy điện lớn. Một nghiên cứu năm 2017 cảnh báo rằng, Vành đai và Con đường sẽ “tạo ra những thách thức môi trường mới cho toàn bộ lục địa Á- Âu.” Thậm chí, tại một số nơi, những dự án đang gây áp lực nghiêm trọng lên nguồn tài nguyên khan hiếm của địa phương, những điều trên đang lần lượt cản trở sự đầu tư bành trướng của Trung Quốc. Trong suốt hội nghị tháng 12 vùa qua, ví dụ, một nhà ngoại giao Trung Quốc tại thành phố Karachi của Pakistan đã chỉ trích sự thiếu hụt nước thường xuyên đang trì hoãn hầu hết các dự án cảng ở Gwadar- một hình mẫu cho toàn bộ siêu dự án Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Tất nhiên, điều này không có nghĩa là tầm nhìn chiến lược vĩ đại của Trung Quốc bị thất bại. Nhưng đây là dấu hiệu cho thấy Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc đang bị mắc kẹt, và cần có những điều chỉnh cụ thể để đảm bảo siêu dự án này có thể tiếp tục. Đặc biệt, các biện pháp bảo hiểm tài chính, bảo vệ xã hội và môi trường yếu kém đã khiến các dự án dễ bị rủi ro về kinh tế, chính trị và sinh thái. Nếu muốn giữ cho sáng kiến này được tiếp tục, Trung Quốc phải hợp tác chặt chẽ với các quốc gia và thể chế đa phương khác, để đảm bảo tất cả các dự án phát triển hạ tầng ở nước ngoài của Trung Quốc đều tuân thủ theo các quy tắc chặt chẽ hướng tới bảo vệ người dân và môi trường. Đồng thời, các quốc gia khác, bao gồm Mỹ nên tạo điều kiện để Trung Quốc thực hiện các cam kết của mình nhằm phát triển bền vững dự án Vành đai và Con đường và mang lại lợi ích cho các bên.

*Về tác giả: Scott Moore là một nhà khoa học chính trị nghiên cứu các vấn đề về môi trường và là tác giả của “Thủy văn địa phương: Xung đột, hợp tác và xây dựng thể chế trong các nước cùng chung Lưu vực sông”.

Nguồn: FPRI

Từ khóa: Sáng kiến Vành đai và Con đường, Trung Quốc, trật hướng, các nước kém phát triển, con nợ