Cách đàm phán NAFTA hai bước đầy rủi ro

Nafta0604

Mỹ, Canada, và Mexico đã bắt đầu đàm phán lại Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) từ ngày 16/8/2017. Gần một năm sau, các bên vẫn chưa đạt được thỏa thuận nào. Trong tuần nay, ba nước bắt đầu nối lại thảo luận nhằm hoàn tất thỏa thuận vào cuối tháng 8, sau khi cuộc bầu cử diễn ra từ ngày 1/7 ở Mexico đã khép lại. Tuy nhiên, các cuộc thảo luận lần này lại diễn ra theo một cách khác: Đoàn đàm phán của Mỹ và Mexico đang trao đổi song phương với nhau, mà không có sự tham gia của Canada.

Các quan chức Canada nhấn mạnh, không phải là họ đang bị cho ra rìa. Chính phủ Canada và Mexico sau đó cũng đã nói rõ, các bên đang tiến tới một thỏa thuận NAFTA 2.0 ba bên.

Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump lại công khai ám chỉ là, kết quả đàm phán có thể sẽ gồm 2 thỏa thuận song phương, một hiệp định thương mại Mỹ - Mexico (MUFTA) và một hiệp định thương mại Mỹ - Canada (CUFTA), thay thế cho NAFTA. Đại diện thương mại Mỹ Robert Lighthizer đã đề cập đến khả năng trên ngay từ hồi tháng 2 năm nay.

Rất dễ hiểu tại sao lại có hai hiệp định, nếu đứng từ góc độ của Tổng thống Trump. Viễn cảnh trên sẽ giết chết NAFTA – hiệp định mà Trump cho rằng phải được liệt vào loại “những hiệp định tệ hại nhất từ trước đến nay”. Và trong đàm phán song phương, Mỹ có thể gây sức ép tối đa lên các nước láng giềng nhỏ hơn và phụ thuộc vào thương mại hơn Mỹ, hòng đạt được những nhượng bộ to lớn.

Tuy nhiên, bản thân kịch bản 2 thỏa thuận song phương cũng ẩn chứa rủi ro. Có đến hai bộ quy tắc sẽ làm tăng độ rối rắm và tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, mà rốt cuộc, sẽ làm giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo lẽ tự nhiên, thỏa thuận song phương sẽ có độ ràng buộc thấp hơn, vì bao trùm phạm vi thương mại nhỏ hơn. Điều này có thể gây khó khăn cho Mỹ nếu muốn tập hợp sự ủng hộ từ bộ máy chính quyền và người dân khi cần thúc đẩy các cam kết, cập nhật các điều khoản và hợp tác về vấn đề hàng rào phi thuế quan trong thương mại, chẳng hạn như hợp tác trong việc hài hóa hóa quy định và thuận lợi hóa hải quan.

Mỹ đã từng có kinh nghiệm trong việc này, khi chính quyền của Barack Obama chọn lựa thảo luận “song phương kép” với Canada và Mexico về vấn đề hài hóa hóa quy định và an ninh biên giới, thay thế cho Đối thoại Đối tác Thịnh vượng và An ninh Bắc Mỹ (SPP) ba bên mà chính quyền George W. Bush phát động trước đây. Mỹ và Mexico đã cùng nhau lập ra ‘Hội đồng Hợp tác Quy định cấp cao’ và ra tuyên bố chung về ‘Quản lý Biên giới trong thế kỷ 21’, trong khi đó, Mỹ và Canada thì lập ra ‘Hội đồng Hợp tác Quy định’ và ‘Nhóm làm việc về vấn đề Biên giới’. Bốn nỗ lực riêng biệt này đã giúp các nước đạt được tiến bộ trong một số chủ đề trên bề nổi, nhưng đã khiến các nước gặp khó khăn hơn khi giải quyết các khác biệt từ sâu bên trong.

Mô hình song phương-kép như trên đòi hỏi chính quyền Mỹ phải theo dõi cùng một lúc 4 cuộc thảo luận, giữa hàng trăm các vấn đề ưu tiên khác và khiến họ sao nhãng khỏi các vấn đề chung của Bắc Mỹ. Đúng là Mỹ sẽ hưởng lợi nhiều hơn trong các thỏa thuận song phương, nhưng đó là chuyện sau khi thỏa thuận được phê chuẩn và đi vào thực thi. Nhưng trong giai đoạn đàm phán, cách làm song phương sẽ khiến cho các buổi làm việc về kỹ thuật để hướng đến một thị trường chung cho hàng hóa và dịch vụ trên khu vực Bắc Mỹ chuyển thành các cuộc thảo luận không hồi kết giữa các chuyên gia đàm phán với nhau.

Một thỏa thuận song phương mà luật chơi là do Mỹ đặt ra cho nước yếu thế hơn còn lại cũng sẽ tổn hại đến lợi thế thương mại của cả hai bên, khiến các bên không còn mặn mà để tiếp tục thỏa thuận. Hãy tưởng tượng một Hiệp định CUFTA buộc Canada phải bãi bỏ hệ thống quản lý nguồn cung sữa; Điều này sẽ khiến chính phủ Canada bực dọc và họ có thể vẫn sẽ bảo vệ được ngành sữa của nước mình bằng các tiêu chuẩn kỹ thuật mới phức tạp hơn, hoặc đặt ra các quy định kiểm tra thông quan mới đối với sản phẩm sữa nhập khẩu từ Mỹ. Hiệp định NUFTA có thể loại trừ cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà nước và nhà đầu tư bởi vì Mỹ không khuyến khích đầu tư sang Mexico. Quy định này có thể khiến cho Mexico tìm sang các khoản đầu tư từ Trung Quốc để thay thế, cho phép Mexico trở thành điểm trung chuyển cho hàng hóa Trung Quốc xuất khẩu vào Mỹ.

Hãy quay trở lại với vấn đề năng lực cạnh tranh. NAFTA đã làm lợi cho một vài doanh nghiệp Mỹ, vì cho phép các doanh nghiệp này tận dụng lợi thế chuyên gia, công nghệ tiên tiến, hoặc chi phí sản xuất thấp ở cả ba nước, giúp cho sản phẩm hoàn thiện hơn, chi phí thấp hơn và lợi nhuận cao hơn. Các doanh nghiệp khác cũng có thể hưởng lợi từ NAFTA khi Hiệp định này mở ra cơ hội thị trường với gần nửa tỷ dân, giúp doanh nghiệp tăng doanh số bán hàng và giảm được chi phí (do sản xuất quy mô lớn). Việc cắt giảm thuế quan trong NAFTA cũng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở cả ba nước. Các quy tắc trong NAFTA, như Quy tắc xuất xứ, tạo áp lực buộc doanh nghiệp thay đổi để tuân thủ, cũng giống như sau sự kiện 11/9/2001, vấn đề an ninh đã được thắt chặt tại biên giới Mỹ.

Thách thức kể từ khi NAFTA có hiệu lực đó là, phải kết hợp thêm với quan hệ hợp tác giữa các chính phủ với nhau, để các doanh nghiệp trên toàn Bắc Mỹ có thể khai thác tối đa lợi ích của thị trường chung Bắc Mỹ, và với một mức chi phí kinh doanh có thể chấp nhận được.

Nếu Mỹ ngăn cản Canada tham gia, và tiến hành tái đàm phán theo cách làm 2 bước - Mexico đầu tiên, tiếp đến là Canada, thì có vẻ MUFTA và CUFTA - theo quan điểm của Trump sẽ là “các thỏa thuận tốt hơn” trong ngắn hạn – rốt cuộc sẽ đem lại rất ít lợi ích cho doanh nghiệp và các cá nhân ở cả 3 quốc gia, hơn là những lợi ích mà họ có thể đạt được trong một NAFTA 2.0 gồm đầy đủ 3 bên – một thỏa thuận sẽ tạo ra lợi thế thương mại cho cả ba nước.

Tác giả: Christopher Sand – Thành viên cấp cao của Trung tâm CSIS và là giám đốc Trung tâm nghiên cứu về Canada thuộc Đại học Johns Hopkins

Nguồn: CSIS – TQ

Từ khóa: cách đàm phán, NAFTA, hai bước, rủi ro