Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã tổ chức cuộc họp hai năm một lần trong tuần trước để bàn về tương lai của mình, vai trò của Hoa Kỳ giờ đây trở nên mờ nhạt không giống như những lần trước. Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Robert Lighthizer đã đưa một số lời phê bình nhằm phản đối tổ chức này nhưng lại không đưa ra các giải pháp để giải quyết vấn đề.
Nhà sử học Doug Irwin mô tả đây là một sự thay đổi nghiêm trọng, không phải theo hướng đối đầu với các nước khác nhằm mục đích thúc đẩy lợi ích của Hoa Kỳ, mà là Hoa Kỳ sẽ không còn đóng góp vào công cuộc hình thành hệ thống thương mại toàn cầu theo cách làm mang tính xây dựng nữa.
Nếu chúng ta nhìn vào những lời chỉ trích của Robert Lighthizer dành cho WTO trong cách vấn đề như: cách WTO xử lý trường hợp Trung Quốc, cách tiếp cận dễ dãi đối với các nước đang phát triển, hoạt động của hệ thống giải quyết tranh chấp hay việc dư thừa sản lượng trong các ngành then chốt như thép, thì chúng ta sẽ đặt ngay câu hỏi: phải làm như thế nào mới đúng.
Để giải quyết mỗi trường hợp trên, tất cả đều cần phải có các quy tắc toàn cầu mới. Đó cũng chính là lý do vì sao WTO được thành lập – để có một diễn đàn nhằm giải quyết các vấn đề kinh tế mới. Sau những năm 1990, ban đầu đã có những hy vọng rằng WTO có thể hoạt động giống như một cơ quan lập pháp. Như vậy tổ chức này sẽ không có những vòng đàm phán rườm rà và trở nên linh hoạt hơn. Nhưng điều đó đã không xảy ra. Những nỗ lực lớn tại vòng đàm phán Doha cũng không có nhiều tiến triển.
Trong bối cảnh hiện nay, và trước những mong muốn định hình lại các quy tắc toàn cầu của của ông Lighthizer, chúng ta có những giải pháp nào? Dưới đây là ba lựa chọn :
1. Một hiệp định mới của WTO
Mặc dù nỗ lực của vòng đàm phán Doha đã không đạt được những mục tiêu ban đầu, điều đó không có nghĩa là chương trình này đã hoàn toàn thất bại. Một thỏa thuận vẫn có thể xảy ra nếu Trung Quốc coi WTO là một bức tường thành hữu ích trong việc chống lại chủ nghĩa bảo hộ và ủng hộ WTO nắm giữ vai trò lãnh đạo. Một thỏa thuận mới của WTO sẽ là cách duy nhất để giải quyết những lời chỉ trích của Lighthizer về cơ chế giải quyết tranh chấp. Đây là là nơi lý tưởng để giải quyết vấn đề trợ cấp, vốn là căn nguyên dẫn đến tình trạng dư thừa sản lượng. Tất nhiên, sẽ có những thách thức lớn. WTO hiện có tới 164 thành viên – một sự thay đổi quá lớn so với một vài quốc gia thành viên trong những ngày đầu. Đang có bất đồng sâu sắc xoay quanh vấn đề định nghĩa các nước đang phát triển, và vấn đề hủy bỏ cam kết trong chương trình nghị sự Doha còn đang dang dở để nhường đường cho một thỏa thuận mới. Giải pháp này đòi hỏi một nỗ lực ngoại giao kéo dài và phức tạp.
2. Các thỏa thuận nhiều bên hoặc các hiệp định chuyên ngành trong WTO
Nếu việc đạt được một thỏa thuận về nhiều vấn đề giữa tất cả các thành viên WTO là quá khó khăn, một giải pháp thay thế thường được sử dụng là cố gắng đạt được thỏa thuận có giới hạn hơn trong phạm vi một số quốc gia hoặc một số vấn đề nhất định. Trên thực tế, dường như khuynh hướng của chính quyền Tổng thống Donald Trump trong các cuộc họp tuần này nhắm vào việc giới thiệu các ưu điểm của các “hiệp định chuyên ngành”, trong đó các cuộc thảo luận được giới hạn trong một vấn đề duy nhất, chẳng hạn như thép. Cách tiếp cận này không hề mới. Xu hướng này đã xuất hiện vào cuối thập niên 1990, khi các nước đạt được một hiệp định về ngành công nghệ thông tin trong khuôn khổ WTO. Tuy nhiên, đã không có một sự kế tục ấn tượng nào sau đó. Sự thật là, hạn chế số lượng các vấn đề và các quốc gia tham gia không tốt đẹp như đồn đoán. Trong danh sách các vấn đề thương mại cần thương lượng, các quốc gia là nguyên đơn trong một số vấn đề và là bị đơn trong một số vấn đề khác. Một thỏa thuận đạt được khi mà các quốc gia cho rằng lợi ích mà họ đạt được lớn hơn nhượng bộ. Với những thỏa thuận trong phạm vị hẹp hơn, nhiều khả năng một quốc gia sẽ bị yêu cầu thực hiện nhiều nhượng bộ hơn trong khi lợi ích đạt được rất ít, và những quốc gia bị đặt vào tình huống như vậy thường có xu hướng đặt câu hỏi về lợi ích và quyết định không tham gia. Thậm chí ngay cả khi đã vượt qua được trở ngại này, vẫn cần phải có nỗ lực ngoại giao đa phương và nhượng bộ một cách kiên trì.
3. Tự do hóa cạnh tranh và các thỏa thuận đa phương
Trong quá khứ, khi đàm phán thương mại toàn cầu gặp trở ngại, Hoa Kỳ đã thử xây dựng quy tắc theo hướng tiếp cận từ dưới lên, thay vì từ trên xuống, bằng cách theo đuổi các Hiệp định thương mại tự do với các quốc gia được lựa chọn. Đỉnh điểm của những nỗ lực này là Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). Hiệp định đã đưa ra các quy tắc về các vấn đề thương mại mà Lighthizer đã đề cập, chẳng hạn như doanh nghiệp nhà nước (nguồn gốc của một lượng lớn sản lượng thép dư thừa). Vì Trung Quốc không tham gia các cuộc đàm phán TPP nên họ không có quyền phủ quyết đối với các quy định này. Nhưng khi hiệp định này chiếm đến 40% thương mại toàn cầu, nếu Trung Quốc muốn tham gia vào hiệp định, nước này bị gây áp lực phải đáp ứng các quy định mới. Ít nhất, mối đe dọa của các thỏa thuận đa phương này có thể giúp thúc đẩy tiến trình đa phương (như Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) đã thúc đẩy WTO vào đầu những năm 1990).
Tất cả các giải pháp trên có một khó khăn chung, đó là đưa ra những yêu cầu mà chính quyền Tổng thống Trump không hào hứng. Các giải pháp này đòi hỏi phải có một quá trình ngoại giao kiên trì, tinh tế, đa phương và cần có cả sự nhượng bộ. Đa phương, bởi vì đây là một thế giới thương mại lớn với nhiều quốc gia đóng vai trò quan trọng, nhượng bộ, bởi vì trong thương lượng bạn muốn nhận được cái này thì phải cho đi một cái khác.
Giải pháp nào sẽ không giải quyết được vấn đề mà Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Robert Lighthizer đã nhấn mạnh? Đó chính là giải pháp thu hẹp các thỏa thuận đa phương. Hướng đi đó không chỉ diễn ra chậm mà còn không đưa ra các quy tắc toàn cầu mới, thậm chí không gây được chút áp lực nào lên các quốc gia bị trừng phạt để họ tuân thủ. Giải pháp đó cũng sẽ không thành công, nếu không có sự sẵn sàng nhượng bộ cho nhau. Đáng tiếc là, chính quyền của Tổng thống Trump đang lựa chọn bước đi trên một con đường mà dường như không có cơ hội để sửa chữa những bất cập của hệ thống thương mại toàn cầu.
Nguồn: Forbes - HY
Từ khóa: giải pháp, WTO, đa phương, hiệp định, cạnh tranh, Hoa Kỳ
