Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

 Ý tưởng của Trump về một Hiệp định đánh giá lại mỗi năm năm một lần là một sai lầm – nhưng suy cho cùng, điều đó nên xảy ra.

Đề xuất gần đây của chính quyền Trump về việc bổ sung điều khoản “hoàng hôn” vào hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) đã làm sốc gần như mọi người trong giới thương mại. Điều khoản “hoàng hôn” yêu cầu ba nước thành viên NAFTA phải làm mới lại Hiệp định mỗi năm năm, hoặc không thì NAFTA sẽ tự động hết hiệu lực. Các nhà đàm phán đến từ Canada và Mexico ngay lập tức bác bỏ lời đề nghị này, cho rằng điều khoản này sẽ tạo ra sự bất ổn cho doanh nghiệp và đồng thời, báo hiệu ngày tàn của NAFTA. Đại sứ Canada ở Mỹ cho rằng “Nếu mỗi cuộc hôn nhân đều đi kèm điều khoản hiệu lực, thì tỷ lệ ly dị sẽ cao hơn rất nhiều”.

Các chuyên gia này đều nói đúng, để NAFTA hết hiệu lực sau mỗi năm năm nếu như không có sự xác nhận từ cả 3 nước là một ý tưởng tồi. Nhưng bản thân điều khoản “hoàng hôn” lại không phải là một ý tưởng tồi.

Ngày nay, hầu hết các hiệp định thương mại, như NAFTA, đều không có ngày kết thúc. Vì vậy, các Hiệp định đang khóa chặt các nước vào các thỏa thuận vô hạn định. Ở một mức độ nào đó, điều này cũng có vài lợi ích, vì sẽ đảm bảo được sự ổn định, cho phép doanh nghiệp có được sự rõ ràng để hoạch định lâu dài. Nhưng, rõ ràng là, thế giới không ổn định mà đang thay đổi, một phần cũng do các Hiệp định thương mại này gây ra, và các Hiệp định như NAFTA có thể khiến cho các bất công và các căng thẳng chính trị tích tụ năm nay qua năm khác, mà lại không có cơ chế gì để xả bớt các áp lực đó. Thì lúc này, điều khoản “hoàng hôn” có thể cho các bên cơ hội để thường xuyên làm dịu bớt các căng thẳng đó.

Lo ngại về NAFTA hiện nay phần lớn là bởi vì mọi người không rõ NAFTA có thể được tái đàm phán theo cách nào, từ đó dẫn đến lo lắng rằng, một vị Tổng thống hay bực dọc như Trump sẽ có thể gạt phăng Hiệp định nếu ông không đạt được bước tiến nào theo ý mình. Một điều khoản hoàng hôn với thời hạn dài hơn, chẳng hạn 20 đến 25 năm, sẽ buộc các quốc gia phải xem xét lại các quy định nào trong Hiệp định đang hiệu quả và quy định nào thì không, để tạo sức ép chính trị nhằm giúp đỡ những người bị thiệt hại do các Hiệp định gây ra, điều mà hệ thống hiện hành chưa làm được.

Theo các lý thuyết thương mại truyền thống, những người được hưởng nhiều lợi ích từ các Hiệp định, như các công ty đa quốc gia và các công ty tài chính, có thể bù đắp cho người thiệt thòi – những người bị mất việc, thông qua việc đào tạo lại cho những người này để họ có thể tìm được việc làm mới. Nhưng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy, chính sách thương mại của Mỹ trong 30 năm qua đã tạo ra những vấn đề thực sự cho một bộ phận người Mỹ, đáng chú ý là các công nhân sản xuất ở các bang phía Trung Tây. Nếu không có cơ chế gắn liền với các Hiệp định để buộc các nhà làm luật phải đánh giá lại các hiệp định thương mại, sự bất công này có thể mưng mủ trong hàng năm trời, trong khi nhận được rất ít sự phản hồi từ Washington cũng như rất ít sự giúp đỡ cho những ai đang mất việc. Rốt cuộc, tình trạng này có thể trở thành sự bất ổn trong xã hội, như những gì chúng ta được chứng kiến trong kỳ bầu cử tổng thống hồi năm ngoái, khi đám đông cử tri giận dữ đã bất ngờ quay sang chỉ trích các chính trị gia thuộc giới uy quyền tức Đảng Dân Chủ.

Điều khoản “hoàng hôn” sẽ xoay chuyển cục diện, bằng cách bắt buộc người thắng cuộc phải có bổn phận định kỳ chứng minh các hiệp định thương mại có xứng đáng để được ký kết lại, thay vì như trước đây buộc những người thua cuộc chỉ biết trông chờ vận may thay đổi. Điều khoản hoàng hôn tạo ra một cơ chế đánh giá đi liền với Hiệp định, bắt buộc các nhà làm chính sách phải nhìn lại hệ quả thực sự của các Hiệp định thương mại và họ phải điều chỉnh chính sách nếu cần thiết để cho lợi ích từ những hiệp định này được phân bổ đồng đều. Về mặt luật pháp, các học giả ủng hộ điều khoản này vì vấn đề an ninh quốc gia và các vấn đề khác, vì điều khoản hoàng hôn như một công cụ thúc giục chính quyền phải có tinh thần chịu trách nhiệm, suy xét thận trọng, và là biện pháp kiểm tra chính quyền.

Suy luận này cũng đúng ở cấp độ quốc tế. Yêu cầu một nước không hài lòng với các điều khoản trong hiệp định tái đàm phán lại từ đầu là không công bằng. Những nước yếu sẽ đối mặt với rủi ro dòng vốn đầu tư tháo chạy nếu như họ mở ra khả năng kết thúc hiệp định, và vì vậy, họ không hào hứng với việc cải cách hiệp định. Một diễn đàn được lên lịch thường xuyên cho các bên được trút nỗi phẫn uất sẽ có nghĩa là không ai bị đổ lỗi vì tái đàm phán lại hiệp định.

Điều khoản hoàng hôn có lợi gì cho doanh nghiệp?

Về cấp độ doanh nghiệp, có hai lý do để các doanh nghiệp ủng hộ điều khoản hoàng hôn. Đầu tiên, điều khoản này sẽ bắt buộc các doanh nghiệp tính đến sự bất ổn chính trị vào các quyết định lựa chọn nơi hoạt động, đảm bảo các quyết định khôn ngoan thậm chí nếu môi trường chính trị thay đổi. Nói cách khác, quyết định di chuyển cơ sở sản xuất từ Mỹ đến Mexico chỉ có ý nghĩa dưới môi trường chính trị hiện tại, khi đó, các công ty nên lựa chọn ở lại, bởi vì chính sách ở cả hai nước Mỹ và Mexico chắn chắn sẽ thay đổi. Trong những năm gần đây, quá nhiều công ty đã trở nên tự mãn, tin tưởng toàn cầu hóa vẫn tiếp diễn và không thèm xem xét các khả năng khác có thể xảy ra. Bằng việc thêm điều khoản hoàng hôn vào NAFTA, doanh nghiệp sẽ phải đánh giá lại tình huống. Liệu các khoản đầu tư của họ hay các quyết định kinh doanh có còn chính xác nếu như Hiệp định thương mại hết hạn hoặc được sửa đổi? Đã từ lâu, các doanh nghiệp quên đi việc phải tính đến những bất ổn chính trị vào trong hoạt động kinh doanh.

Nguyên nhân thứ hai, một điều khoản hoàng hôn ngược lại còn làm giảm rủi ro NAFTA bị kết thúc. Hiện nay, khi không có điều khoản yêu cầu xem xét lại định kỳ, hoạt động tái đàm phán NAFTA đã tạo ra hàng loạt điều không chắc chắn liệu Tổng thống Donald Trump có thể đơn phương thay đổi NAFTA, và Quốc hội sẽ làm gì nếu thực sự Tổng thống làm thế. Việc sử dụng luật thương mại để tự vệ thường xuyên như hiện nay chỉ càng âm ỉ thêm một cuộc chiến thương mại. Nếu NAFTA có thể đi kèm một điều khoản hoàng hôn yêu cầu làm mới lại Hiệp định vào năm 2022 chẳng hạn, thì công chúng sẽ có sự chuẩn bị cho đợt xem xét này và sẽ không hoảng loạn khi chính quyền tiến hàng các hành động thương mại thông thường. Doanh nghiệp sẽ phối hợp trước với các nhà làm luật, sử dụng năng lực vận động hành lang để giải thích cho các nhà làm chính sách mới cũng như cũ hiểu về lợi ích của thương mại. Một quá trình dễ dự đoán, khi chi phí và lợi ích thường xuyên được “kiểm đếm”, sẽ tăng cơ hội tồn tại cho NAFTA.

Dĩ nhiên, sẽ không có một cách tiếp cận chung vừa vặn cho tất cả về vấn đề điều khoản hoàng hôn. Điều khoản này có thể chỉ phân quyền quyết định giữ lại hay hủy bỏ Hiệp định cho cơ quan hành pháp (Tổng thống, Phó Tổng thống, Nội các và các bộ ngành), giảm thiểu rủi ro các thành viên Hạ viện (thường lên đến hàng trăm người) có thể đưa ra quyết định đẹp lòng công chúng nhưng lại thiếu khôn ngoan. Ngoài ra, cũng có thể xảy ra trường hợp, các nước gia hạn thực thi điều khoản này mà không bị “thổi phạt đền”. Giả dụ, nếu Mỹ và Mexico lo ngại rằng, thời điểm xem xét lại hiệp định rơi và đúng thời điểm nhạy cảm chính trị, chẳng hạn như trong thời điểm tranh cử tổng thống, hai nước này có thể đẩy lùi thời hạn thêm một hoặc hai năm nữa. Cuối cùng, thay vì kết thúc Hiệp định vì không đủ phiếu thuận từ ba nước, NAFTA 2.0 lại theo mẫu hình của phần lớn các Hiệp ước Đầu tư, được tự động gia hạn hiệu lực ban đầu trừ khi có một bên không đồng ý. Hai tình huống tiết chế nêu trên nhằm làm tăng tính ổn định cho Hiệp định, mặc dù cũng phải đánh đổi một vài chi phí để hợp pháp hóa chúng.

Tóm lại, một điều khoản hoàng hôn mang tính thế hệ là một cơ hội để củng cố tính dân chủ cho tiến trình toàn cầu hóa. Bởi vì cả phe tự do và bảo thủ đều lo lắng rằng hoạt động chính trị đã dần trở nên quá cứng nhắc và không đáp lại mong muốn của công chúng, đây là cơ hội để những người theo chủ nghĩa dân túy khẳng định “trật tự tự do toàn cầu” đang thao túng cuộc chơi ngày một sâu sắc hơn. Một điều khoản hoàng hôn – nếu được thiết kế một cách cân bằng – có thể đóng chức năng như van an toàn cho niềm tin về toàn cầu hóa, bổ sung tính dân chủ cho quá trình mà đang bị nhiều người đánh giá là chỉ dành cho giới thống trị. Khi phe chủ nghĩa dân túy đang nổi dậy khắp các nước phương Tây, sự thay đổi lúc này là thực sự cần thiết.

Tác giả Todd Tucker – Viện Roosevelt, Hoa Kỳ

Nguồn: Politico - TQ

Từ khóa: Điều khoản hoàng hôn, NAFTA, hiệu lực, Hiệp định thương mại, dân chủ