Hiệp định RCEP (Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực) bắt đầu có hiệu lực vào tháng 1/2022, sau những cuộc đàm phán khó khăn kéo dài hơn một thập kỷ và giúp hình thành nên một khối thương mại lớn nhất trên thế giới. Hiệp định chiếm khoảng 30% thương mại toàn cầu. Các đặc trưng đáng chú ý của RCEP thứ nhất, đây là khối thương mại nằm ở phía đông, trong khi phần lớn thị phần thương mại thế giới là từ phương tây; thứ hai, hiệp định miễn nhiễm với bất kỳ thách thức nào từ các khối thương mại khác, sau khi Mỹ rời khỏi TPP.
Hiệp định RCEP bao gồm 15 nước thành viên - ASEAN+ 5 - là một thách thức mới cho thương mại toàn cầu. Hiệp định này do Trung Quốc thúc đẩy. RCEP chiếm gần 1/3 thương mại nội khối RCEP. Điều này nghĩa là thương mại toàn cầu sẽ có cú nhảy vượt bậc trong tương lai nhờ động lực từ phương đông.
Với ưu thế vượt trội của Trung Quốc, nhiều nước lo ngại những hành động gây thù của Trung Quốc trong khối thương mại. Trung Quốc đã thể hiện nhiều động thái để giành lấy quyền lực toàn cầu thông qua BRI (Sáng kiến Một Vành đai và Một Con đường), thông qua nó, một quốc gia nhỏ hơn dễ bị kéo vào gánh nặng nợ dưới danh nghĩa phát triển cơ sở hạ tầng trong nước.
Chẳng hạn, Sri Lanka mất cảng Hambantota, Pakistan ngày càng lún sâu vào gánh nặng thương mại vì dự án Hành lang Kinh tế Trung Quốc- Pakistan cũng như Djibouti, Lào, Zambia và Kyrgyzstan phải chịu khoảng nợ với Trung Quốc tương đương ít nhất 20% GDP hàng năm, điều đó cho thấy chính sách ngoại giao cho vay của Trung Quốc là nhằm nâng cao sức ảnh hưởng tại các nước yếu thế hơn. RCEP được cho là sẽ chịu tác động tương tự với sự góp mặt của Trung Quốc, như việc Trung Quốc bán phá giá hàng hóa trong khối thương mại và gây ảnh hưởng cho các quốc gia nhỏ hơn trong khối.
Về mặt kinh tế, các nước yếu hơn và nhỏ hơn của ASEAN được xem là dễ bị mắc bẫy thương mại của Trung Quốc trong RCEP. Điều này là do tăng trưởng của họ phụ thuộc hàng nhập khẩu từ Trung Quốc. Trung Quốc là nước hưởng lợi lớn nhất của RCEP về khả năng tiếp cận thị trường. Theo một nghiên cứu của UNCTAD, năm 2019, xuất khẩu Trung Quốc chiếm 29.8% trong thương mại nội khối RCEP (Đánh giá về lộ trình giảm thuế trong hiệp định Đối tác Toàn diện Khu vực (RCEP)).
Càng nhập khẩu nhiều hàng hóa từ Trung Quốc thì khả năng rơi vào bẫy thương mại của Trung Quốc càng cao. Năm 2019, Lào, Myanmar, Cambodia phụ thuộc nhập khẩu từ Trung Quốc lớn hơn 1/3 lượng hàng hóa nhập khẩu của các nước này trên toàn cầu. Điều này tạo ra những băn khoăn trong thương mại nội khối RCEP. Cuối cùng, sự phụ thuộc nhập khẩu của những nước này trong RCEP cao hơn nhiều do những lợi thế của Trung Quốc. Cụ thể, theo nghiên cứu của UNCTAD, Cambodia chiếm 85%, Myanmar là 84% và Lào là 94% lượng hàng nhập khẩu.
Ngoài ra, các công ty lớn của ASEAN đang có nguy cơ rơi vào bẫy thương mại khi Trung Quốc chiếm ưu thế trong RCEP. Hầu hết các nước này, cụ thể, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Indonesia, đã chứng kiến thực trạng thâm hụt thương mại tăng cao với Trung Quốc, sau khi cả hai ký kết FTA ASEAN- Trung Quốc vào năm 2010. Thâm hụt thương mại của ASEAN với Trung Quốc đã tăng vọt gấp 10 lần trong giai đoạn từ 2012- 2021 sau khi ký FTA trên.
Theo báo cáo UNCTAD, Nhật Bản là nước thứ hai hưởng lợi từ RCEP. Năm 2019, nhập khẩu Nhật Bản chiếm 13.8% và xuất khẩu chiếm 15.3% trong thương mại nội khối RCEP. Tuy nhiên, không giống Trung Quốc, Nhật Bản không gây ra mối đe dọa cho các quốc gia thành viên RCEP yếu thế và nhỏ hơn về mặt kinh tế. Thay vào đó, Nhật Bản được xem là sẽ mang lại lợi ích cho các quốc gia này bằng cách mở rộng đầu tư. Năm 2021, ASEAN là một điểm đến lớn nhất cho dòng đầu tư nước ngoài của Nhật Bản. Dòng vốn này vượt qua mức đầu tư ở Hoa Kỳ, điểm đến thân thiện của các nhà đầu tư Nhật Bản. Tuy nhiên, việc Nhật Bản khuyến khích giảm phụ thuộc vào Trung Quốc cũng là do sự tăng trưởng tốt của Nhật Bản tại thị trường ASEAN.
Dòng đầu tư của Nhật Bản sẽ giúp tăng năng suất và hoạt động xuất khẩu của các quốc gia ASEAN. Các nước sẽ nâng cao khả năng cạnh tranh và thách thức Trung Quốc về chi phí sản xuất thấp.
Tuy nhiên, mặc dù RCEP là khối thương mại lớn nhất, nhưng hiệp định đang mất dần vị thế nổi bật trong thương mại toàn cầu, sau khi Trung Quốc giảm tốc độ tăng trưởng và chịu tác động từ những bất ổn thương mại toàn cầu hậu Covid- 19. Theo IMF, tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc đã chậm lại đáng kể trong năm 2022. Mỹ là điểm đến xuất khẩu lớn nhất của Trung Quốc. Nhưng kể từ khi Mỹ- Trung leo thang căng thẳng, và sự bùng phát đại dịch Covid, xuất khẩu sang Mỹ đã trở nên thất thường. Xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ đã tăng trong năm 2021, sau đợt giảm mạnh vào năm 2020. Hiện nay, Trung Quốc đang mất đi sức mạnh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ấn Độ đã rút khỏi hiệp định RCEP vào phút cuối, do lo ngại việc Trung Quốc bán phá giá sản phẩm của mình tại các thị trường Ấn Độ. Các nhà sản xuất Ấn Độ cho rằng RCEP sẽ gây ra mâu thuẫn với chiến dịch Make in India trong nước. Ấn Độ cáo buộc rằng cho đến nay phần lớn FTA vẫn chưa ghi nhận những lợi ích rõ rệt, và trên thực tế các thành viên FTA gặt hái được nhiều lợi ích hơn Ấn Độ. Vì điều đó, RCEP sẽ là một câu nghi vấn lớn cho ngành công nghiệp nội địa.
Trong 9 tháng đầu năm 2022- 2023 (từ tháng 4- tháng 11), sự phụ thuộc của Ấn Độ vào Trung Quốc đối với linh kiện điện tử đã giảm xuống 34%, so với mức 49% trong giai đoạn 2021- 2022 (tháng 4- tháng 3). Đây được xem là vấn đề lớn nhất làm gia tăng thâm hụt thương mại. Đồng thời, sự phụ thuộc vào các linh kiện tự động từ Trung Quốc đã giảm 24% trong 9 tháng giai đoạn 2022- 2023, so với mức 26% trong giai đoạn 2021- 2022 (tháng 4 – tháng 3).
Tóm lại, việc Ấn Độ, việc rút khỏi hiệp định RCEP đã giúp bảo vệ nước này khỏi những ảnh hưởng gây hại cho ngành công nghiệp nội địa. Tuy nhiên, mặc dù Nhật Bản là nước hưởng lợi lớn thứ hai trong RCEP, nhưng vẫn có những lo ngại về việc “tận dụng” của Trung Quốc nhằm khai thác sâu thị trường Nhật Bản, vì đến nay Trung Quốc chưa có một FTA riêng nào với Nhật Bản. Vì điều này, cả Ấn Độ và Nhật Bản nên củng cố IPEF (Diễn đàn Kinh tế châu Á- Thái Bình Dương), như một đối trọng với RCEP. Thực tế, Trung Quốc rất hài lòng khi Ấn Độ ra đi, vì đã tạo thuận lợi hơn cho sự gia nhập của quốc gia này vào RCEP.
Nguồn: Eurasia Review
Từ khóa: RCEP, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, IPEF
