Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Năm 2015, ASEAN và Trung Quốc đã ký kết một thỏa thuận để nâng cấp khuôn khổ ban đầu của hiệp định Khu vực Tự do Thương mại ASEAN – Trung Quốc (ACFTA). Thỏa thuận nâng cấp này đã có hiệu lực từ tháng 7/2016 và việc thực thi nó sẽ bắt đầu từ tháng 8/2019.

Từ khi ACFTA được thực thi, tỷ lệ của Trung Quốc trong tổng giá trị thương mại của ASEAN đã tăng từ 8% vào năm 2004 lên thành 21% vào năm 2018, khiến Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của khối khu vực, đạt giá trị khoảng 591,1 tỷ USD. Trung Quốc cũng trở thành đối tác FDI lớn thứ 3 của ASEAN vào năm 2017, với giá trị đầu tư đạt gần 11,3 tỷ USD.

Vậy thì, việc nâng cấp hiệp định ACFTA sẽ tác động như thế nào đến những kết quả này? Những thay đổi quan trọng trong hiệp định bao gồm: đơn giản hóa Quy tác Xuất xứ (ROO) và thủ tục cấp Chứng nhận Xuất xứ; nâng cao cam kết của Trung Quốc trong các lĩnh vực dịch vụ bao gồm cơ khí, xây dựng, thể thao, an ninh, và du lịch; tăng cường các điều khoản thúc tiến và thuận lợi hóa đầu tư; xây dựng năng lực thương mại điện tử - đặc biệt là cho các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa.

Thỏa thuận nâng cấp này không đề cập nhiều đến các rào cản phi thuế quan, mặc dù có bằng chứng cho thấy những rào cản này đang dần tăng lên và cản trở hoạt động thương mại. Tương tự với thuế quan, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các ưu đãi thuế trong ACFTA có tỷ lệ áp dụng rất thấp. Nếu tỷ lệ áp dụng thấp bắt nguồn từ khó khăn trong việc thực thi các ROO thì việc đơn giản hóa thủ tục chứng nhận xuất xứ sẽ có thể là động lực to lớn thúc đẩy dòng chảy thương mại. Nhưng nếu tỷ lệ áp dụng thấp do doanh nghiệp nhận thấy các ưu đãi có độ khác biệt không nhiều (chẳng hạn như so với ưu đãi Tối huệ quốc), thì tác động có thể sẽ phức tạp hơn.

Hiện tại, ưu đãi thuế quan trong ACFTA dành cho các sản phẩm phụ trợ và hàng hóa trung gian so với ưu đãi mặt bằng chung của thế giới là khác biệt không nhiều, hoặc gần như giống nhau. Ví dụ, trong lĩnh vực mua bán phụ tùng thiết bị điện tử - là lĩnh vực sôi động nhất trong chuỗi cung ứng tại Đông Nam Á – Hiệp định về Công nghệ Thông tin của WTO đã cho cắt giảm thuế quan thậm chí với các nước không là thành viên.

Trong các lĩnh vực mua bán hàng hóa trung gian khác, các điều kiện hưởng ưu đãi thuế cũng có nhiều bất cập như quy định về kho ngoại quan, hoặc bắt buộc các công ty đa quốc gia phải đặt trụ sởở những khu chế xuất miễn thuế. Những điều kiện này khiến các ưu đãi thuế quan trở nên thừa thãi vì không còn hấp dẫn. Và kể cả khi đây không phải là nguyên nhân chính, thì cũng rất khó để xây dựng những ROO có thể thúc đẩy hoạt động giao thương trong chuỗi cung ứng – vì bản chất của chuỗi cung ứng là tạo ra giá trị gia tăng và chuyển đổi nguồn gốc của sản phẩm.

Vì những lý do trên, việc đơn giản hóa ROO và các cải cách khác trong bản nâng cấp của hiệp định ACFTA nhiều khả năng sẽ chỉảnh hưởng đến hoạt động mua bán các loại hàng hóa thành phẩm thay vì hỗ trợ các sản phẩm trung gian. Trong khi giá trị xuất khẩu các sản phẩm trung gian từ Đông Nam Á sang Trung Quốc lại chiếm đến 1/3 tổng giá xuất khẩu, và hơn 2/3 tổng giá trị xuất khẩu ở chiều ngược lại. Hiệp định nâng cấp sẽ làm nặng thêm sự mất cân bằng thương mại.

Tuy nhiên, những cải tiến của hiệp định trong lĩnh vực dịch vụ sẽ có tiềm năng thúc đẩy mạnh mẽ quan hệ thương mại giữa hai bên, vì các rào cản trước đây rất cao. Dịch vụ cũng là một lĩnh vực đang tăng trưởng nhanh giữa hai bên. Tranh chấp thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc đã bắt đầu ảnh hưởng đến các chuỗi cung ứng, và các nhà đầu tư đang rời khỏi Trung Quốc để hướng đến các nước Đông Nam Á. Việc củng cố các điều khoản xúc tiến hoặc thuận lợi hóa đầu tư giữa Trung Quốc và ASEAN có thể tăng cường dòng chảy vốn đầu tư giữa hai bên, nhằm tránh các chính sách thuế trừng phạt, khi mà cuộc chiến này sẽ không thể kết thúc sớm.

Nhằm giảm thiểu rủi ro từ cuộc chiến, các công ty Trung Quốc có thể sẽ tiếp tục tái cấu trúc hoạt động kinh doanh. Việc tái cấu trúc và dịch chuyển chuỗi cung ứng sang Đông Nam Á có thể là lợi ích to lớn thực sự từ cuộc chiến, và nó đã bắt đầu diễn ra.

Tất cả những điều này chỉ có thể xảy ra nếu hiệp định được thực thi một cách trọn vẹn, và đây không phải là nhiệm vụ dễ dàng, nhất là khi các nước có thể phải chỉnh sửa luật pháp trong nước để đồng bộ với các thỏa thuận mới. Kể từ lúc ACFTA được khởi xướng, đã có những lo ngại về tác động tiêu cực của nó lên hoạt động sản xuất và việc làm trong các lĩnh vực nhạy cảm ở các nước thành viên ASEAN. Ví dụ, các nhà sản xuất Indonesia từng yêu cầu trì hoãn lộ trình cắt giảm thuế trong hiệp định ACFTA ban đầu đối với 228 sản phẩm, và họ đã thất bại.

Mặc dù từ đó đến nay, những quan ngại này đã giảm xuống, nhưng chúng vẫn chưa biến mất hoàn toàn. Ví dụ, một số nước đã trì hoãn việc chỉnh sửa các quy định nội địa để đáp ứng thỏa thuận nâng cấp. Giới doanh nghiệp trong nước tiếp tục vận động kêu gọi chính phủ bảo hộ, và một số doanh nghiệp có tầm ảnh hưởng rất lớn đến chính phủ. Trong bối cảnh này, sự linh hoạt trong thể chế và cách thức hoạt động của ASEAN – hay còn gọi là “Phương thức ASEAN” – có thể trao cho các nước thành viên một lý do thuận tiện để không phải tuân thủ. Và giải pháp để thúc đẩy hiệp định được thực thi vẫn là một bài toán chưa có lời giải.

Nếu vượt qua được vấn đề thực thi hiệp định, những cải cách này sẽ mang lại nhiều cơ hội mới cho nền thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc. Thỏa thuận này cũng được kỳ vọng sẽ tạo động lực để thúc đẩy hoàn thành một hiệp định rộng hơn, hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) – hay còn gọi là ASEAN +6 – vào cuối năm 2019. Với những bất ổn gia tăng trong nền thương mại toàn cầu, việc triển khai bản nâng cấp của hiệp định ACFTA đang trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Tác giả: Jayant Menon và Anna Cassandra Melendez, Ngân hàng phát triển châu Á

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: ACFTA, RCEP, hiệp định tự do thương mại, hội nhập kinh tế, chiến tranh thương mại