Luật sở hữu trí tuệ của Indonesia có tương thích với RCEP?

rcep2802

Đang có một khoảng cách lớn giữa luật sở hữu trí tuệ của Indonesia với các tiêu chuẩn trong RCEP.

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) - hiệp định thương mại tự do lớn nhất thế giới – có khả năng đã đạt được các tiến bộ lớn trong các cuộc đàm phán gần đây. Lãnh đạo các nước đã nhất trí sẽ hoàn tất đàm phán trong năm nay. Tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 33 diễn ra trong năm 2018, Tổng thống Indonesia Joko Widodo đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết thúc đàm phán. Tuy nhiên, một câu hỏi cần được mang ra thảo luận là liệu quyết tâm của Indonesia có đi đôi với sự chuẩn bị kỹ lưỡng của nước này để đáp ứng các điều kiện ràng buộc khác nhau trong RCEP, đặc biệt là trong quy định về quyền sở hữu trí tuệ - vốn có tiêu chuẩn vượt bậc so với Hiệp định về quyền sở hữu trí tuệ của WTO (tên gọi đầy đủ là Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ - TRIPs). Để trả lời câu hỏi trên, bài báo này sẽ tập trung xem xét khuôn khổ pháp lý về quyền sở hữu trí tuệ tại Indonesia, cũng như xem xét mức độ tương thích của khuôn khổ này với các điều khoản IPR trong chương Sở hữu trí tuệ của RCEP (dựa trên một bản thảo bị rò rỉ).

Tổng quan về quy định sở hữu trí tuệ ở Indonesia

Trước khi tham gia hiệp định TRIPs, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ còn là một khái niệm xa lạ trong luật pháp quốc gia của Indonesia, bởi nó mâu thuẫn về mặt bản chất với truyền thống và chuẩn mực của Indonesia. Mặc dù luật sở hữu trí tuệ ở Indonesia đã có từ năm 1844, tuy nhiên, đây là luật pháp của thực dân Hà Lan, và không áp dụng cho người Indonesia bản xứ. Trong thời kỳ bị Hà Lan đô hộ, hệ thống pháp luật áp dụng cho người Indonesia được gọi là “adat” (một hệ thống mở rộng từ các chuẩn mực thông thường của người Indonesia), và hệ thống này không công nhận bảo hộ sở hữu trí tuệ. Theo adat, sở hữu cá nhân đối với các sản phẩm trí tuệ sẽ không được công nhận vì tri thức được xem là tài sản chung, và chức năng chính của chúng là để phục vụ lợi ích công cộng. Vì vậy, không có gì đáng ngạc nhiên khi quyền sở hữu trí tuệ không có chỗ đứng trong xã hội Indonesa, và Indonesia không có truyền thống dùng pháp luật để bảo hộ quyền lợi này. Chính phủ Indonesia chỉ tiến hành cuộc cải cách lớn trong chính sách sở hữu trí tuệ khi nước này gia nhập WTO và buộc phải thực thi hiệp định TRIPs.

Thậm chí sau hơn một thập kỷ cải cách, xã hội Indonesia dường như vẫn chưa thay đổi suy nghĩ về bảo hộ sở hữu trí tuệ. Điều này được thể hiện rõ ràng nhất qua số lượng hồ sơ xin cấp bằng sáng chế của người cư trú ở Indonesia. Tỷ lệ này thấp hơn đáng kể so với số hồ sơ xin cấp bằng sáng chế của người không cư trú. Theo dữ liệu thống kê của WIPO, trong giai đoạn 2008 – 2017, có hơn 75% trong tổng số 9,352 hồ sơ đăng ký sáng chế ở Indonesia là của người không cư trú.

So với các nước còn lại trong RCEP, chỉ số quyền sở hữu trí tuệ năm 2018 của Indonesia cũng tương đối kém. Điểm bình quân của Indonesia là 5.3, thua xa New Zealand (8.6), Singapore (8.4), Australia (8.3), Nhật Bản (8.2), Malaysia (6.49), Hàn Quốc (6.47), Trung Quốc (5.9), Ấn Độ (5.6) và chỉ nhỉnh hơn một chút so với Thái Lan (5.3), Philippines (5.2) và Việt Nam (5.07). Sở dĩ chỉ số của Indonesia thấp như trên là vì nước này, cùng với Ấn Độ và Trung Quốc, luôn nằm trong danh sách ưu tiên theo dõi của Đại diện thương mại Mỹ từ năm 2010 đến năm 2019. Theo Đại diện thương mại Mỹ, một trong những lý do chính khiến Indonesia bị liệt vào danh sách đen là vì tình trạng sao chép tràn lan và hàng nhái kém chất lượng.

Tính tương thích của khuôn khổ pháp luật Indonesia về IPR

Về vấn đề thương hiệu, RCEP bảo vệ cả thương hiệu về âm thanh và mùi vị, trong khi luật pháp hiện hành của Indonesia (Đạo luật số 15/2001) lại không công nhận các hình thức trên. Cho dù quy định này có tương thích với luật pháp của Indonesia hay không, điều khoản này có khả năng chỉ phục vụ lợi ích của các thương hiệu nước ngoài. Ngoài ra, chương sở hữu trí tuệ trong RCEP còn yêu cầu các nước phải có “hệ thống thương hiệu điện tử”, một cơ chế cho phép đăng ký và bảo hộ thương hiệu qua mạng. Tuy nhiên cho đến nay, Indonesia vẫn chưa xây dựng hệ thống trên, vì thiếu động lực.

Về vấn đề bảo hộ bằng sáng chế, RCEP có các điều khoản mở rộng phạm vi bảo hộ. RCEP bảo hộ cả các dạng mới hoặc ứng dụng mới của các vật chất đã biết, thậm chí khi không có bằng chứng cho thấy hiệu quả tăng thêm; đồng thời, RCEP còn kéo dài thời gian bảo hộ để bù đắp cho khoản thời gian chậm trễ do phải chờ xét duyệt hoặc cấp phép lưu hành; ngoài ra, RCEP còn bảo hộ độc quyền dữ liệu. Trong khi đó, theo luật sáng chế của Indonesia (Đạo luật số 13/2016), một phát minh chỉ có thể được cấp bằng sáng chế nếu có thể chứng minh được là phát minh mới, bao gồm ít nhất một bước cải tiến và có thể ứng dụng công nghiệp. Điều khoản này sẽ mâu thuẫn với quyền lợi của chính phủ Indonesia, đặc biệt trong việc cung cấp thêm nhiều nguồn dược phẩm giá rẻ cho người dân, bởi vì điều khoản này chủ yếu làm lợi cho các công ty dược.

Về thiết kế công nghiệp, RCEP có một điều khoản riêng để cải thiện hệ thống thiết kế công nghiệp, đặc biệt là tạo thuận lợi cho quá trình chuyển nhượng bản quyền giữa các nước. Luật thiết kế công nghiệp của Indonesia (Đạo luật số 31/2000) không bao gồm điều khoản cụ thể cho vấn đề này. Về khoản này, chính phủ Indonesia nên cải thiện hạ tầng và nâng cao nguồn lực con người để tạo thuận lợi cho hoạt động chuyển nhượng bản quyền với người ngoài.

Về bảo hộ bí mật thương mại, luật pháp Indonesia ở một mức độ nào đó đã đáp ứng được các yêu cầu tối thiểu trong RCEP. Pháp luật hiện hành của Indonesia về bí mật thương mại (đạo luật số số 30/2000) bao gồm các điều khoản ngăn chặn hành vi tiết lộ bí mật thương mại. Tuy nhiên, luật pháp Indonesia lại không điều chỉnh hành vi tiết lộ bí mật thương mại trong các doanh nghiệp nhà nước (SOEs). Ngoài ra, để đảm bảo tính tương thích của luật pháp Indonesia về sở hữu trí tuệ, các nước RCEP cũng được yêu cầu phải phê chuẩn các hiệp định quốc tế khác về sở hữu trí tuệ, bên cạnh hiệp định TRIPs. Nghĩa là, nếu Indonesia có ý định gia nhập RCEP, nước này sẽ phải tham gia toàn bộ các hiệp định quốc tế về sở hữu trí tuệ, gồm: Hiệp ước Budapest, Nghị định thư Madrid, Hiệp ước Singapore và UPOV.

Chương sở hữu trí tuệ trong RCEP có các tiêu chuẩn cao hơn để bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ so với các pháp luật hiện hành của Indonesia. Bất chấp thực tế là pháp luật hiện hành về sở hữu trí tuệ của Indonesia tuân theo hiệp định TRIPs, một số khía cạnh trong khuôn khổ pháp lý hiện hành của Indonesia lại không tương thích với chương sở hữu trí tuệ trong RCEP. Về vấn đề này, Indonesia phải đảm bảo sao cho khuôn khổ pháp lý của mình phù hợp với RCEP và phải phê chuẩn các hiệp định quốc tế khác về sở hữu trí tuệ. Nhiệm vụ này chưa bao giờ là dễ dàng, bởi vì sửa đổi luật pháp trong nước cũng như phê chuẩn các hiệp định quốc tế đều là những việc làm rất mất thời gian, vì phải tuân thủ quy trình. Chỉ riêng việc chính phủ Indonesia chưa chuẩn bị kịp các khuôn khổ quy định về sở hữu trí tuệ, chưa tính đến yếu tố khác như xây dựng hệ thống hạ tầng tối thiểu và mạng lưới an sinh xã hội, thì ý định gia nhập RCEP của nước này sẽ bị suy yếu phần nào bởi những thực tế trên.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: Luật sở hữu trí tuệ, Indonesia, tương thích, RCEP