Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Một đề xuất ra đời từ rất lâu trước đây để tạo ra khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới đã bị đình trệ do bất đồng giữa các nước thành viên. Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) là một sáng kiến thương mại giữa Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và 6 nước đối tác thương mại tự do của Hiệp hội này là Ấn Độ, Trung Quốc, Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc và New Zealand. RCEP là một hiệp định tham vọng về quy mô, với mục tiêu tạo ra một thị trường gồm 3,6 tỷ dân, chiếm 1/3 tổng sản lượng kinh tế thế giới. Thế nhưng, 25 vòng thảo luận kéo dài trong 6 năm vẫn chưa thể cho ra một kết quả đồng thuận. Giờ đây, các trở ngại kéo dài đang đe dọa phá hỏng kế hoạch ký kết bản thỏa thuận cuối cùng tại Hội nghị cấp cao ASEAN diễn ra ở Thái Lan trong tháng 11 tới.

Bức tranh lớn

RCEP là một hiệp định thương mại khổng lồ gồm 16 quốc gia ở khu vực Nam Á và châu Á Thái Bình Dương. Trong khi mục tiêu của RCEP là tăng cường hội nhập giữa ASEAN với các nền kinh tế lớn trong khu vực, các lo ngại của Ấn Độ liên quan đến việc bảo vệ thị trường nước này trước hàng nhập khẩu từ Trung Quốc lại trở thành một viên đá chắn đường. Nhưng cho dù tất cả các bên có thống nhất được một thỏa thuận, tầm nhìn hẹp của RCEP (chỉ tập trung vào thuế quan) cũng chỉ có thể giúp thương mại khu vực tăng trưởng khiêm tốn, trừ phi các nước thành viên giải quyết được các rào cản phi thuế - nguyên nhân chính làm nghẽn dòng chảy thương mại.

Ấn Độ là nước có nhiều quan điểm khác biệt nhất trong đàm phán RCEP. Lo ngại hiệp định RCEP có thể làm trầm trọng thêm thâm hụt thương mại của nước này với Trung Quốc – một vấn đề chính trị nhạy cảm, Ấn Độ đang vạch ra các “các lằn ranh đỏ” về phần trăm biểu thuế nước này sẽ cắt giảm. Ấn Độ làm vậy là để chặn trước một đợt đổ bộ ồ ạt của hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, vì điều này sẽ cản trở nỗ lực xây dựng một nền sản xuất cạnh tranh của Ấn Độ - mục tiêu chính của chiến dịch “Made in India” khởi xướng bởi Thủ tướng Narendra Modi. Nhưng mặt khác, Ấn Độ cũng mong muốn RCEP được ký kết, vì nếu được đàm phán tốt, RCEP sẽ cho phép Ấn Độ tấn công mạnh vào thị trường ASEAN – một khu vực mà Ấn Độ đang đẩy mạnh xuất khẩu lĩnh vực dịch vụ thế mạnh của mình.

Đối với các nước ASEAN, RCEP mở ra một cơ hội để khối này vực dậy tỷ lệ thương mại nội khối, nhờ việc nới lỏng các rào cản thuế quan. Nhiệm vụ này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ và chủ nghĩa đơn phương trỗi dậy, và khi cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung đang ảnh hưởng đến ASEAN. Còn đối với Trung Quốc, nền kinh tế lớn nhất tham gia đàm phán, RCEP sẽ cho phép nước này thắt chặt thêm quan hệ thương mại trong khu vực, làm tấm đệm để giảm bớt tác hại từ cuộc chiến với Washington, đồng thời, giúp Trung Quốc giảm phụ thuộc kinh tế vào các nước lớn trong khu vực, gồm Úc, Hàn Quốc, Ấn Độ và Nhật Bản.

Việc ký kết hiệp định RCEP không thể diễn ra cho đến khi các cuộc bầu cử trong năm nay tại Ấn Độ, Úc và Indonesia khép lại. Tuy nhiên, Ấn Độ, với quan điểm vẫn xem thương mại tự do là một phương tiện để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong kỷ nguyên bảo hộ, sẽ vẫn tiếp tục tham gia đàm phán, mặc dù các đề xuất của nước này – đặc biệt là trong việc tiếp cận thị trường dịch vụ - có khả năng sẽ vẫn tiếp tục làm chậm trễ hoàn tất đàm phán. ASEAN và Trung Quốc có cùng lo lắng về chủ nghĩa bảo hộ như Ấn Độ, và cũng đã nhấn mạnh tính cấp bách phải hoàn tất thỏa thuận trong năm này, gợi ý rằng các nước sẽ vì lo ngại chung mà nỗ lực ký kết thỏa thuận tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN tại Thái Lan. Nhưng cho dù vậy, ngày nào mà RCEP còn chưa giải quyết được bài toán rào cản phi thuế quan – vấn đề đang cản trở hoạt động hội nhập chuỗi cung ứng, thì Hiệp định này sẽ chỉ đem lại các tác động khiêm tốn, ngay cả khi được thông qua.

RCEP: Biện pháp đối phó với chiến lược “xoay trục châu Á” của Mỹ

Khi các cuộc thảo luận phi chính thức về RCEP bắt đầu từ năm 2012, tình hình địa chính trị trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương đang có sự thay đổi. Tổng thống Mỹ lúc bấy giờ là Barack Obama đã thúc đẩy Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) – một khối thương mại khu vực không bao gồm Trung Quốc – để hỗ trợ cho chiến lược “xoay trục châu Á” của ông, một chiến lược nhằm chuyển hướng quan tâm của Mỹ từ các cuộc chiến ở Iraq và Afghanistan sang khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Đối với Mỹ, “nhắm đến Trung Quốc” là một trọng tâm trong chiến lược vĩ đại của nước này: kiềm chế sự trỗi dậy của các thế lực thù địch trên lục địa Á-Âu.

Để đáp trả lại TPP, theo lẽ tự nhiên, Trung Quốc đã ủng hộ một khối thương mại khu vực khác, đó là RCEP. Ấn Độ, quốc gia nữa bị loại ra khỏi sân chơi TPP, cũng đã ủng hộ RCEP. Còn đối với ASEAN, sáng kiến này đem lại một cơ hội thương mại mới và rộng mở, cho phép khối này hợp nhất các hiệp định thương mại tự do song phương hiện có với các nền kinh tế châu Á khác.

RCEP giành được sự ủng hộ rộng rãi khi vòng thảo luận chính thức đầu tiên bắt đầu vào năm 2013. Hơn 20 vòng sau đó, Ấn Độ đã tự đặt mình là kẻ ngoại lai trong các cuộc đàm phán.

Để chỉnh sửa các sai lầm: Cách tiếp cận của Ấn Độ

Dưới góc nhìn của Ấn Độ, RCEP là một cơ hội để nước này cải tiến hiệp định thương mại tự do hiện có với ASEAN. FTA Ấn Độ-ASEAN có hiệu lực từ năm 2010 đã thúc đẩy xuất khẩu của Ấn Độ, thắt chặt quan hệ thương mại với Đông Nam Á, khơi thông dòng chảy thương mại bên mạn Đông Bắc vốn đang ứ động của Ấn Độ - một phần trong chính sách “Hành động Hướng Đông” của nước này. Một báo cáo của quốc hội nước này cho thấy, mặc dù xuất khẩu của Ấn Độ sang ASEAN có tăng, nhưng đồng thời, thâm hụt thương mại giữa Ấn Độ với khối khu vực cũng đã tăng gấp đôi, từ 5 tỷ USD năm 2010 lên gần 10 tỷ USD năm 2017.

Báo cáo cũng nhấn mạnh những lo ngại liên quan để tốc độ tự do hóa chậm chạp trong lĩnh vực dịch vụ. Đây là một mối quan tâm cốt lõi của Ấn Độ, vì dịch vụ là lĩnh vực mà nước này có lợi thế cạnh tranh: Năm ngoái, ngành công nghiệp dịch vụ công nghệ thông tin (IT) bùng nổ của Ấn Độ đã đem lại 126 tỷ USD doanh thu xuất khẩu. Tuy nhiên, Ấn Độ sẽ phải đối mặt với một cuộc chiến khốc liệt để có được nhượng bộ. Bởi vì FTA Ấn Độ - ASEAN đã đem lại lợi ích cho ASEAN, khối này có rất ít động lực để thay đổi các điều khoản với Ấn Độ, đẩy Ấn Độ vào một tình thế khó khăn, đó là thuyết phục được ASEAN về các lợi ích của tự do hóa dịch vụ. Trong quá khứ, Singapore – một trong các đối tác thương mại quan trọng của Ấn Độ trong ASEAN – đã bày tỏ lo ngại rằng cơ chế visa tự do – cho phép các chuyên gia công nghệ Ấn Độ được đi lại tự do hơn – có thể khiến người dân Singapore bị mất việc làm.

Đối với Ấn Độ, vấn đề thương mại với ASEAN thậm chí còn đáng lo ngại hơn so với Trung Quốc. Mặc dù Ấn Độ xem Trung Quốc là kẻ thù chiến lược chính, thương mại giữa hai nước vẫn đang tăng. Trong năm 2017, kim ngạch thương mại song phương đã là 84 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu từ Trung Quốc sang Ấn Độ là 72 tỷ USD, với các mặt hàng chủ lực là đồ điện tử, máy móc và hóa chất; và thâm hụt là 59 tỷ USD (trong khi con số thâm hụt này của mười năm trước chỉ là 15 tỷ USD). Đối với giới chính trị Ấn Độ, thâm hụt thương mại tăng là một vấn đề quan trọng, bởi vì các ý nghĩa của nó đối với tình hình việc làm ở Ấn Độ dưới chính sách “Made in India” của Thủ tướng Modi, một chiến dịch với mục tiêu tăng tỷ trọng công nghiệp lên thành 25% trong năm 2025. Trước các lo ngại trên, Ấn Độ có khả năng sẽ không nhượng bộ thêm về phần biểu thuế cắt giảm, trừ phi nước này nhận lại được quyền tiếp cận thị trường dịch vụ từ các nước một cách tương xứng.

Một cái bánh 3 tầng? Các đề xuất công phu của Ấn Độ

RCEP tập trung vào 8 lĩnh vực: hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, hợp tác kỹ thuật và kinh tế, quyền sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, giải quyết tranh chấp, và các vấn đề khác. Trên thực tế, thương mại hàng hóa là một nội dung chủ đạo. Ấn Độ đang bị hấp dẫn bởi điều khoản linh hoạt trong RCEP, cho phép mỗi nước được áp dụng các nguyên tắc khác nhau tùy tình hình thực tế. New Delhi trước đây đã đề xuất một cơ cấu đánh thuế 3 tầng.

Đối với các nước ASEAN, Ấn Độ sẽ giảm thuế cho 80% hàng hóa nhập khẩu; trong đó, 65% sẽ được giảm thuế ngay lập tức, và 15% còn lại sẽ có lộ trình trong 10 năm. Đối với Nhật Bản và Hàn Quốc, Ấn Độ sẽ giảm thuế cho 65% hàng hóa nhập khẩu, đổi lại 2 nước lại phải giảm thuế cho 80% mặt hàng xuất khẩu của Ấn Độ. Còn đối với Trung Quốc, Úc và New Zealand, Ấn Độ chỉ đưa ra mức độ tự do hóa là 42.5%, với lộ trình hơn 20 năm, đổi lại Trung Quốc phải tự do hóa 42.5% cho Ấn Độ, New Zealand là 65% và Úc là 80%. Chưa dừng lại ở đó, Ấn Độ còn loại một số ngành nhất định ra khỏi danh sách miễn giảm thuế, gần giống với cách làm của nước này trong hiệp định thương mại tự do với ASEAN, trong đó, Ấn Độ bảo hộ một vài mặt hàng, gồm khoai tây, hành, gạo, gừng, đường, lúa mì, mù tạc, bạch đậu khấu.

Trước sự phản đối từ Trung Quốc trong một vòng đàm phán năm 2016, Ấn Độ rốt cuộc cũng đã tiết chế lại biểu thuế đề xuất của mình. Hiện nay, New Delhi sẵn sàng giảm thuế trong khoảng từ 74% đến 86% hàng hóa nhập khẩu từ tất cả các nước thành viên RCEP, mặc dù các bất đồng với Trung Quốc vẫn tiếp tục tồn tại. Hai bên vẫn đang cãi cọ trong một loạt vấn đề, bao gồm lộ trình tự do hóa thuế quan của Ấn Độ - Ấn Độ yêu cầu lộ trình dài hơn để có thể củng cố thêm năng lực cạnh tranh – và về các mức thuế. Các nước RCEP còn lại đang muốn Ấn Độ giảm đến 92% biểu thuế, trong khi nước này vẫn kiên quyết với mức 86%.

Đối với Ấn Độ, để bù đắp tình trạng thâm hụt thương mại hàng hóa, con đường chắc chắn nhất là đẩy mạnh xuất khẩu dịch vụ. New Delhi sẽ không khoan nhượng trong mục tiêu tự do hóa dịch vụ, để cho phép các chuyên gia IT của nước này được di chuyển tự do trong các quốc gia RCEP (Mặc dù Ấn Độ đã nhận được cam kết từ các nước RCEP về việc tự do hóa dịch vụ vào tháng 9/2018, tuy nhiên, có rất ít thông tin chi tiết về việc này).

Sức mạnh trong các con số: Tại sao RCEP quan trọng với ASEAN

Mặc dù ASEAN đang có lục đục nội bộ, các nước thành viên nhìn chung đều đồng ý với các lợi ích RCEP đem lại. Ngay từ đầu, không như TPP, RCEP đã bao gồm tất cả 10 nước thành viên ASEAN. Hiệp định RCEP với trọng tâm là xóa bỏ thuế quan đã lôi cuốn các nền kinh tế kém phát triển hơn trong khối đang mong muốn thúc đẩy thương mại và thu hút đầu tư. RCEP còn giúp ASEAN hạ thấp thuế quan, một trong những lý do khiến thương mại nội khối chỉ chiếm ¼ trong tổng kim ngạch thương mại. Hầu hết các nước ASEAN vẫn còn duy trì các mức thuế quan tương đối cao ở một số ngành nhất định. Ví dụ, Thái Lan, Việt Nam, Campuchia và Lào đánh thuế cao trên hàng nông sản, và các nước như Malaysia và Indonesia thì đánh thuế cao trên một số ngành công nghiệp.

RCEP sẽ cho phép ASEAN hợp nhất 6 hiệp định thương mại tự do hiện có thành 1 hiệp định chung nhất. Điều này sẽ tăng cường sức mạnh thương lượng của khối, thúc đẩy hoạt động thương mại và đầu tư với Trung Quốc và Nhật Bản – hai nền kinh tế lớn nhất châu Á. Và mặc dù các cuộc bầu cử ở Indonesia, Úc và Thái Lan có thể tạo thêm 1 nếp gấp cho quá trình đàm phán, các diễn biến chính trị trong ngắn hạn này khó có thể thay đổi lợi ích vững chắc mà các nước ASEAN đều thấy được khi gia nhập khu vực thương mại tự do khổng lồ bao phủ Đông Á và Nam Á, hai khu vực có dân số đông nhất thế giới.

Mối quan tâm của Trung Quốc

Đối với Trung Quốc, tầm quan trọng của khối thương mại tự do khu vực như RCEP chỉ có tăng chứ ko có giảm, bởi vì cuộc chiến thương mại đang diễn ra giữa nước này với Mỹ. Mặc dù sự thống trị của Trung Quốc trong hoạt động thương mại khu vực là không thể chối cãi vì Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của tất cả các nước RCEP còn lại, Trung Quốc vẫn mong muốn tiếp cận các thị trường này sâu hơn nữa, để vực dậy nền kinh tế trong nước đang nguội lạnh. RCEP cũng mang nhiều ý nghĩa chiến lược cho Trung Quốc, vì Trung Quốc cố làm chệch hướng áp lực của WTO từ liên minh châu Âu và Mỹ. Bắc kinh cũng hi vọng sẽ sử dụng dòng chảy hàng hóa tự do để cải thiện các mối quan hệ lúc nóng lúc lạnh với các cường quốc láng giềng.

Mặc dù Trung Quốc có thể là gã khổng lồ kinh tế trong RCEP, nhưng mong muốn của Trung Quốc lại không giống với các nước phát triển hơn trong RCEP như Nhật, Úc và New Zealand, mà lại phù hợp với mong muốn của hầu hết các nước trong ASEAN: đó là nhanh chóng đạt được thỏa thuận theo hướng tập trung vào giảm thuế và linh hoạt trong một số điều khoản đang còn gây tranh cãi. RCEP có thể dọn đường cho đàm phán hiện nay của Trung Quốc với Nhật vì cả hai có cùng mối quan ngại trước chính sách bảo hộ của Mỹ.

Các trở ngại trên con đường phía trước

Với các mục tiêu như trên, RCEP sẽ không thể là một hiệp định mang tính đột phá, ngay cả khi 16 nước thành viên đạt được đồng thuận vào tháng 11. Với trọng tâm là giảm thuế, RCEP đã bỏ qua các rào cản phi thuế quan – yếu tố cản trở hoạt động thương mại và chuỗi cung ứng trong khu vực. Mức độ bao trùm có giới hạn cũng là một hạn chế khác của RCEP, với một số dòng thuế không về 0 thậm chí sau khi kết thúc lộ trình. Và không như TPP, RCEP tập trung vào cấp độ chính phủ với chính phủ, thay vì thâm nhập sâu hơn vào cấp độ ngành, nơi mà các xung lực thị trường – các yếu tố bị ảnh hưởng nhỏ nhất bởi khuôn khổ của một hiệp định thương mại tự do - sẽ vạch ra các xu hướng quan trọng định hình đường cầu thương mại. Và ở ASEAN, mặc dù hạ thấp rào cản thuế quan sẽ kích thích thương mại, tình trạng dư thừa trong xuất khẩu giữa một vài nền kinh tế đồng nghĩa với việc, cho tới khi chuyên môn hóa diễn ra mạnh mẽ hơn, ASEAN vẫn sẽ xuất khẩu phần lớn ra bên ngoài khu vực. Với việc chỉ bao trùm 1 phần dịch vụ, và các điều khoản tiến bộ (như điều khoản về lao động) còn hạn chế, RCEP sẽ chỉ đạt được các thành tựu hạn chế trong khu vực nơi mà lĩnh vực dịch vụ chiếm chủ đạo.

Dù sao, gỡ bỏ thuế quan vẫn sẽ đem lại một vài lợi ích – ít ra đủ để duy trì một động lực thúc đẩy các nước tiếp tục nỗ lực đạt được thỏa thuận, điều chỉnh các khác biệt, tạo ra một khu vực thương mại có lợi cho tất cả.

Nguồn: worldview.stratfor.com

Từ khóa: RCEP, bất đồng, quy mô, bao trùm