Chủ nghĩa đa phương có thể sống sót?

toan cau hoa 1

Trong thế giới vô cùng kết nối như ngày nay, chúng ta cần đến những nguyên tắc và thể chế để quản trị các thị trường và hoạt động kinh tế hơn lúc nào hết. Thế nhưng, chủ nghĩa đa phương đang ngày một lâm nguy, đồng thời, việc thiếu một phương tiện rõ ràng và nhất quán để đánh giá sự dịch chuyển của các cường quốc trên toàn cầu càng làm tình hình thêm tồi tệ.

Mọi người thường nói, trật tự thế giới đơn cực do Mỹ thống trị từ khi chiến tranh Lạnh kết thúc đến nay gần đây lại chuyển thành thế “đa cực”, nhờ vào sức mạnh địa chính trị đang lên của các quốc gia như Trung Quốc và nhiều nền kinh tế mới nổi khác. Tuy nhiên, thước đo đúng nghĩa để đo lường sức mạnh các nước lại thường được đề cập một cách hết sức mơ hồ, nếu không muốn nói là không có ý nghĩa gì cả.

Chưa có cán cân nào được thống nhất chung trong việc đo lường sức nặng kinh tế của một quốc gia so với những quốc gia còn lại. Lấy ví dụ, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) dùng đến các thang đo kinh tế, như GDP và khối lượng thương mại; nhưng thậm chí, các thang đo này giữa các tổ chức trên cũng không giống nhau. Ngay cả các cơ quan trong Liên Hiệp Quốc cũng không dùng cùng một công cụ để đo lường tầm quan trọng của các nước: trong Đại Hội đồng, mỗi đất nước được xem trọng như nhau, và không ai được quyền phủ quyết; còn trong Hội đồng Bảo an, 5 nước lớn (Trung Quốc, Pháp, Nga, Vương Quốc Anh và Mỹ) lại được quyền phủ quyết.

Ở thời điểm khi mà chủ nghĩa đa phương đang bị đẩy vào tình thế ngày một khó khăn, sẽ thật hữu ích khi hiểu về những thay đổi nền tảng trong các trụ cột chính của hệ thống, và cố gắng đánh giá xem, trong số những gì chúng ta đang trải qua, có bao nhiêu phần trăm đến từ sự dịch chuyển vị trí giữa các trụ cột này, và bao nhiêu phần trăm đơn thuần là do sự thay đổi trong chính sách độc lập của các nước.

Ba thang đo nổi bật cho sức nặng quốc tế của các quốc gia bao gồm: (i) Quy mô dân số; (ii) quy mô kinh tế - được đo bằng GDP tại giá thị trường (GDP ngang giá sức mua (PPP) thường dùng để so sánh mức phúc lợi giữa các nước hơn là để so sánh quy mô kinh tế); (iii) sức mạnh chính trị, được đo lường bằng giá trị chi tiêu cho quốc phòng, mặc dù cách đo này có thể có thiếu sót. Nếu chúng ta xem 3 thang đo trên là quan trọng ngang nhau, thì các cường quốc “quan trọng nhất” trên thế giới có vẻ sẽ là Mỹ, Trung Quốc, liên minh châu Âu, Nhật Bản, Ấn Độ, Nga và Brazil.

Dĩ nhiên, cách làm trên vẫn còn nhiều vấn đề. Đầu tiên là, liên minh châu Âu – khối nước đàm phán các thỏa thuận thương mại với bên ngoài như một thể thống nhất, nhưng các nước thành viên trong khối lại có chủ quyền riêng trong các lĩnh vực còn lại – có nên được xem là một vai hợp nhất trong các vấn đề toàn cầu. Hơn nữa, rõ ràng việc xem 3 thước đo trên là quan trọng ngang nhau là một điều phi thực tế.

Mặc dù còn nhiều điểm chưa hợp lý, ba công cụ trên vẫn là xuất phát điểm hữu ích trong việc so sánh các nước với nhau vào thời điểm năm 1990 – khi trật tự đơn cực mởi trỗi dậy, và trong năm 2017, khi diễn biến chống trật tự đa cực ngày càng trở nên rõ rệt hơn.

Điểm nổi bật đầu tiên khi nhìn vào các số liệu này đó là sự trỗi dậy của Trung Quốc, quốc gia có tỷ trọng GDP và chi tiêu cho quốc phòng đã tăng lên đáng kể, lần lượt là từ 1.7% lên 15% và từ 1.6% lên 13.8%. Ấn Độ cũng đã mở rộng tỷ trọng đóng góp ở cả hai lĩnh vực, nhưng tốc độ còn thua xa Trung QUốc (từ 1.4% lên 3.3% và từ 1.4% lên 3.6%, tương ứng cho lĩnh vực GDP và chi tiêu cho quốc phòng). Các nước lớn còn lại không nước nào đạt được mức tăng “quy mô” tương tự như Trung Quốc và Ấn Độ. Mỹ thậm chí còn bị bị tụt lại một ít trong khía cạnh GDP và dân số, nhưng vẫn vững vàng ở ngôi vị đầu bảng, nhờ vào quy mô quân sự. Với dân số và GDP chỉ chiếm 2% trên toàn cầu (trong đó quy mô dân số có giảm so với trước), Nga là một nước rất “nhỏ”, mặc dù đã tính đến yếu tố sở hữu vũ khí hạt nhân.

Nếu xét trên các khía cạnh này, thế giới đang bước vào thập kỷ mới trong trạng thái lưỡng cực giữa Mỹ và Trung Quốc. Nếu chúng ta coi EU là một khối thống nhất, khối này có thể được xem là điểm cực thứ ba. Ấn Độ, với GDP đang tăng gần 8% một năm, có thể sẽ trở thành điểm cực thứ tư trong tương lai, nhưng để được vậy, nước này còn nhiều việc phải làm.

Một trật tự quốc tế “3 chân rưỡi” không hoàn toàn thỏa mãn kỳ vọng về một thế giới đa cực. Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với nỗ lực cứu sống chủ nghĩa đa phương. Đặc biệt là, vì thế giới không hoàn toàn đa cực, thì về mặt cấu trúc, thế giới không cho thể nào đạt được chủ nghĩa đa phương đa cực. Để sinh tồn, chủ nghĩa đa phương sẽ cần đến sự ủng hộ của các nước lớn.

Nhiều người đa và đang hi vọng Trung Quốc sẽ dùng sức mạnh của mình để hậu thuẫn cho một trật tự thế giới đa phương. Thế nhưng, các lãnh đạo của Trung Quốc dường như chỉ sẵn sàng áp dụng mô hình đa phương khi và chỉ khi mô hình đó phù hợp với đất nước của họ. Về phần EU, khối này rõ ràng ủng hộ mạnh mẽ chủ nghĩa đa phương, nhưng nhóm nước này lại đang bị suy yếu bởi chia rẻ nội bộ. Nếu có thể khắc phục điều đó, EU có thể trở thành vị minh chủ cho chủ nghĩa đa phương mà chúng ta mong mỏi; Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện nay, rạn nứt trong EU là quá lớn. Ấn Độ có thể trở thành người ủng hộ quan trọng cho chủ nghĩa đa phương, tuy nhiên, nước này lại đang theo đuổi các chính sách đơn phương và vẫn thiếu tầm ảnh hưởng quốc tế cần thiết để dẫn dắt.

Bối cảnh như trên đặt Mỹ vào vai trò mắt xích duy nhất để kết nối hợp tác toàn cầu. Các nước, các khu vực có thể liên minh với nhau để giải quyết từng vấn đề riêng; Tuy nhiên, để duy trì hệ thống quản trị toàn cầu như hiện tại – chưa tính đến chuyện làm sâu sắc thêm hệ thống đó –thế giới không thể nào không cần đến sự hậu thuẫn của Mỹ.

Khi mà Hoa Kỳ đang ngày một chống lại thế giới và thậm chí còn chủ động làm suy yếu quan hệ hợp tác quốc tế, đây là thời điểm thực sự đáng lo. Suy cho cùng, như Robert Kagan gần đây đã đề cập tới, trong một thế giới kết nối sâu sắc như ngày nay, chúng ta cần đến các quy tắc và thế chế để quản trị các thị trường và hoạt động kinh tế hơn bao giờ hết. Điều này càng trở nên cấp thiết hơn khi các loại công nghệ mới, như trí thông minh nhân tạo và công nghệ biến đổi gen, đang đặt ra những bài toán chính trị và đạo đức mà chỉ có thể được giải quyết ở cấp độ toàn cầu.

Dĩ nhiên là, Mỹ cũng không hoàn toàn phản đối chủ nghĩa đa phương, vì Mỹ đã gặt hái được quá nhiều lợi ích từ cơ chế mở cửa và hợp tác đến mức nước này có thể quay trở lại với vai trò cũ trong một vài năm tới. Tuy nhiên, ngay lúc này đây, các nước còn lại cần phải tiếp tục tận dụng mọi cơ hội để khuyến khích chủ nghĩa đa phương. Các nước nên xúc tiến hợp tác theo lĩnh vực hoặc theo khu vực địa lý bất cứ khi nào có thể.

Ở cấp độ rộng, các nước phải tiến hành một cuộc đấu tranh tư tưởng trên diện rộng để bảo vệ hệ thống quốc tế dựa trên luật lệ, sử dụng tiếng nói của công dân trên khắp toàn cầu để có thể chữa được căn bệnh “chủ nghĩa dân tộc” mới “tái phát” gần đây. Tình thế có thể bị đảo ngược nếu như cuộc chiến tư tưởng giành được phần thắng. Trong bối cảnh cần thiết phải có sự hợp tác toàn diện, việc áp dụng và tăng cường một hệ thống quản trị toàn cầu dựa trên luật lệ và hợp tình hợp lý là việc làm hết sức quan trọng để gìn giữ nền hòa bình và tiến bộ lâu dài. Khi mà Mỹ vẫn là nước có “quy mô” lớn nhất thế giới, việc Mỹ cam kết hoàn toàn với hệ thống quản trị toàn cầu và quay trở lại dẫn dắt hệ thống sẽ là yếu tố sống còn cho toàn bộ thế giới nói chung trong thời đại công nghệ số này.

Nguồn: Project Syndicate – TQ

Từ khóa: chủ nghĩa đa phương, quy mô, thước đo