Cuộc chiến thương mại: WTO có cần một cuộc cải tổ?

Vụ đấu khẩu gần đây và trận chiến thương mại tiếp ngay sau đó giữa Mỹ và Trung Quốc, đồng thời có thêm sự tham gia của một vài đối thủ nặng ký khác, thực sự rất đáng để chúng ta quan tâm.

Thay vì chỉ phán xét xem bên nào đúng bên nào sai, hay đánh giá xem liệu hành vi tăng thuế có vi phạm cam kết với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hay không, chúng ta nên thông qua cuộc chiến này để nhìn nhận lại về vai trò của WTO. Đây không phải là chủ đề mới, có nhiều nhà nghiên cứu đã viết về vấn đề này ở nhiều khía cạnh khác nhau. Riêng bài viết này sẽ tập trung vào một khía cạnh cụ thể khác: thiếu sót cố hữu về mặt cấu trúc của WTO trong việc thúc đẩy các nước thành viên thực thi các quy tắc thương mại.

Các chuyên gia về luật thương mại có thể nhận ra rằng, khả năng của hệ thống WTO trong việc thúc ép các nước thực thi đúng theo quy tắc thương mại đang gặp vấn đề lớn, trong khi đây lại là nhiệm vụ mà WTO cảm thấy tự hào. Nhiều người tin rằng nhiệm vụ này là yếu tố quan trọng nhất giúp WTO thành công hơn bất kỳ một tổ chức hiện hữu nào hay bất kỳ một thỏa thương mại nào đã có từ trước đến nay.

Cơ quan giải quyết tranh chấp (DSB) là nơi mà một nước thành viên WTO có thể khởi xướng vụ kiện chống lại một thành viên khác, nếu nước thành viên đó vi phạm bất kỳ quy định nào trong các hiệp định thương mại của WTO, ví dụ như, áp thuế nhập khẩu vượt mức cam kết của nước đó với WTO. Nếu các bên không thể hòa giải, bên khiếu kiện có thể yêu cầu thành lập Ban Hội thẩm để đưa ra phán quyết cho vụ việc. Mặc dù vẫn có quy định về thời hạn giải quyết tối đa, nhưng vẫn có một số ngoại lệ “nếu”, “nhưng”. Vì vậy, tính bình quân, thời gian để một Ban hội thẩm tập hợp các bằng chứng là khoảng 21 tháng. Và nếu báo cáo của Ban hội thẩm bị kháng cáo, thì cần thêm ít nhất 3 tháng nữa để một cơ quan nhận nhiệm vụ phúc thẩm thu thập thêm bằng chứng.Vậy bình quân, một vụ tranh chấp cần mất 2 năm để hoàn thành.

Báo cáo của Ban hội thẩm hoặc cơ quan phúc thẩm (nếu có) sẽ được thông qua tại một cuộc họp của DSB. Một khi được thông qua, nước thua kiện phải áp dụng biện pháp phù hợp trong ‘một khoản thời gian hợp lý’. Nếu không tính đến quá nhiều chi tiết khác hoặc về mặt thủ tục, giai đoạn thông qua phán quyết sẽ kéo dài bình quân là 10 tháng, mặc dù thời gian của từng vụ có thể khác nhau. Một điều quan trọng khác cần lưu ý, mặc dù mức thuế có thể bị kết luận là trái với cam kết tại WTO, bên vi phạm không có nghĩa vụ phải thu hồi lại mức thuế đã tăng trong suốt quá trình điều tra (2 năm) và quá trình thông qua phán quyết (10 tháng). Bên vi phạm chỉ phải tuân thủ phát quyết sau khi có kết luận về “thời gian thực thi hợp lý”. Giả sử sau giai đoạn 2 năm và 10 tháng, bên vi phạm rốt cuộc chịu giảm mức thuế nhập khẩu, nhưng không giảm về đến mức ban đầu. Khi đó, tranh cãi sẽ nổ ra xoay quanh quá trình thực thi phán quyết.

Trên thực tế, bên đi kiện có thể yêu cầu một “ban hội thẩm tuân thủ” quyết định xem bên vi phạm đã thực thi đầy đủ phán quyết hay chưa. Điều này cũng sẽ phụ thuộc vào phán quyết của cơ quan phúc thẩm. Tính bình quân, quá trình khiếu kiện tuân thủ này cũng sẽ mất khoảng 11 tháng. Giả sử bên vi phạm đã thực hiện đúng phán quyết, bên vi phạm có thể yêu cầu bồi thường, hoặc bên kháng cáo cũng có thể WTO cho phép trả đũa nước vi phạm bằng các công cụ riêng, như trì hoãn một số cam kết có chọn lọc tại WTO đối với bên vi phạm. Khoản đền bù không nhất thiết phải bằng tiền mặt (ví dụ, bên vi phạm có thể yêu cầu đền bù bằng một khoản giảm thuế trong tương lai) và phải được hai bên cùng đồng thuận. Điều kiện “hai bên cùng đồng thuận” đã khiến cho việc đền bù trên thực tế không thể nào diễn ra được.

Còn trong trường hợp lựa chọn trả đũa, sẽ có một số các quy tắc và thủ tục cụ thể cần tuân theo. Lựa chọn này sẽ vấp phải một vài vấn đề. Và điểm quan trọng cần chú ý đó là bên khiếu kiện thành công chỉ có thể áp dụng biện pháp trả đũa tương ứng khi và chỉ khi DSB chấp thuận. Trong suốt thời gian 2 năm và 10 tháng khiếu kiện, cũng như trong suốt 11 tháng thực thi, bên vi phạm không phải chịu trách nhiệm gì đối với mức thuế đã áp dụng. Trong khi các công ty nhập khẩu lại phải gánh chịu thiệt hại nặng nề mà nhiều trường hợp trong số đó không thể cứu vãng được. Trong giai đoạn khiếu kiện trên, hàng nhập khẩu sẽ bị thay thế bởi hàng hóa trong nước, vì vậy, cho dù mức thuế cuối cùng bị gỡ bỏ, hàng nhập khẩu cũng sẽ khó khăn hơn hoặc thậm chí không thể dành lại thị phần đã mất. Càng tệ hơn, bản tính khôn lõi của con người hàm ý các nước thành viên có thể áp dụng các công cụ và biện pháp khác để hạn chế nhập khẩu thay vì chỉ bằng hàng rào thuế quan, và vì vậy, một lần nữa, òng lẩn quẩn mới như trên lại bắt đầu. Lúc này, thị trường sẽ nhận thức được tính bất ổn và thất thường của việc nhập khẩu và vì vậy, sẽ chuyển hướng sang nguồn cung trong nước ổn đinh hơn.

Điều mà bài viết này muốn nhấn mạnh ở đây đó là cho dù cuộc chiến thuế quan hiện nay có được đưa ra tranh cãi tại Cơ quan DSB của WTO, có rất ít hi vọng rằng tình hình sẽ được dịu bớt bởi vì thiệt hại đã hiện hữu kể từ thời điểm các bên vi phạm quy định của WTO. Thiết kế hiện nay của hệ thống WTO sẽ chỉ làm thiệt hại trên kéo dài vô cùng vô tận, khi các nước lợi dụng quyền được áp dụng biện pháp hạn chế nhập khẩu tạm thời mà WTO cho phép. Nếu như dùng con đường chính thống để buộc các nước thực thi quy định trong WTO vẫn không thật sự hiệu quả, vậy thì phải đặt câu hỏi liệu các quy định của WTO ngay từ đầu đã hợp lý chưa? Và nếu các quy định trên thật sự cần thiết, vậy thì một lần nữa phải xem lại, liệu WTO có cần được thiết kế lại hay không?

Tác giả: Adarsh Ramanujan

Từ khóa: cuộc chiến thương mại, WTO, một cuộc cải tổ