Biện pháp đối phó của châu Á – Thái Bình Dương trước chủ nghĩa bảo hộ của Mỹ

trum 1

Cách tiếp cận về vấn đề thương mại của Tổng thống Hoa Kỳ Donald J. Trump rất khác biệt so với những người tiền nhiệm, khi kêu gọi nước Mỹ gia tăng các biện pháp bảo hộ. Trump đã phát động một loạt các bước đi đơn phương, dựa trên niềm tin rằng thương mại quốc tế là một trò chơi ‘được ăn cả ngã về không’, và các chính sách “thảm họa” của chính quyền Mỹ trước đây đã đẩy doanh nghiệp và người lao động nước này vào thế bất lợi. Những bước đi của Trump bao gồm: rút Mỹ khỏi TPP, tái đàm phán NAFTA, điều tra các hoạt động thương mại của những nước mà Mỹ cho rằng “không công bằng”, và gần đây nhất, đánh thuế lên thép và nhôm nhập khẩu dựa trên điều luật về an ninh quốc gia. Mỹ cũng chọn lọc một số nước được miễn trừ áp thuế, nhưng động thái này càng làm suy yếu thêm các quy tắc và chuẩn mực của thương mại đa phương.

Trump đã hình thành nên đội ngũ giúp việc trong thương mại gồm những kẻ hiếu chiến, khiến cho hệ thống thương mại đa phương bị khuấy động. Có lẽ, hành động bảo hộ nặng nề nhất được đội ngũ này đề xuất chính là kế hoạch áp thuế lên hàng nhập khẩu của Trung Quốc trị giá 60 tỷ USD, và hạn chế các khoản đầu tư của nước này vào Mỹ, với mục đích trả đũa cho tình trạng tài sản trí tuệ và công nghệ của Mỹ bị Trung Quốc ép buộc chuyển giao hoặc ăn cắp trong nhiều năm qua.

Tại diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) vào cuối năm ngoái tại Việt Nam, Trump một lần nữa nhắc lại chương trình “Nước Mỹ trên hết”, ưu tiên chủ nghĩa song phương, có qua có lại, và “thương mại công bằng”.

Các biện pháp thương mại này của Mỹ sẽ gây hại cho các nước châu Á – Thái Bình Dương khi phải đối mặt với áp lực trả đũa. Hi vọng là, thế giới có thể tránh được một cuộc chiến thương mại ăn miếng trả miếng, mặc dù Bắc Kinh đã tuyên bố sẽ “chiến đấu đến cùng”. Tuy nhiên, sự bất định trong việc tiếp cận thị trường Mỹ đã buộc các nước châu Á Thái Bình Dương – khu vực mà thương mại là vấn đề kinh tế sống còn – phải lên kế hoạch phòng bị theo 3 hướng: đẩy nhanh việc ký kết các Hiệp định thương mại tự do khổng lồ (FTA), tăng cường kết nối khu vực, và làm sâu sắc thêm quan hệ hợp tác kinh tế liên khu vực.

Các nước châu Á Thái Bình Dương không thể tác động đến quyết định của Hoa Kỳ, nhưng khối nước này có thể tự mình theo đuổi các chính sách kích cầu trong nước và áp dụng chiến lược phòng bị theo 3 mũi tấn công nếu trên để tăng cường độ dẻo dai cho nền kinh tế trước các cú sốc toàn cầu được tạo ra bởi chính sách bảo hộ của Trump.

Đẩy nhanh các FTA khổng lồ

Australia và Nhật Bản đã dẫn dắt thành công Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP hay TPP11) mà không có Mỹ. CPTPP vừa được ký vào ngày 8/3 vừa qua tại Chile và được kỳ vọng sẽ đi vào hiệu lực vào đầu năm sau, sau khi được ít nhất 6 quốc gia thành viên phê chuẩn. Mặc dù Nhật Bản hi vọng Quốc hội nước này sẽ phê chuẩn hiệp định vào mùa hè năm nay, tình hình ở các nước khác có thể sẽ không nhanh như vậy. Ví dụ như Malaysia, nước này trước đó đã thông báo tiến độ thông qua hiệp định ở Malaysia có thể bị chậm.

Mặc dù 22 điều khoản do Mỹ yêu cầu trước đây trong TPP gốc đã được hoãn thực thi hoặc chỉnh sửa, CPTPP phiên bản sửa đổi vẫn là một hiệp định tiêu chuẩn vàng: vì loại trừ thuế quan cho 95% hàng hóa, đồng thời, chứa đựng nhiều nội dung đột quá liên quan đến hoạt động thương mại của thế kỷ 21. CPTPP đem lại nhiều lợi ích kinh tế to lớn thậm chí khi không có sự tham gia của Hoa Kỳ. Bản thân Hoa Kỳ vốn đã là một trong những thị trường mở nhất trên thế giới, và một vài nước thành viên trong CPTPP cũng đã có các hiệp ước thương mại song phương với Hoa Kỳ để thay thế cho CPTPP. Dùng mô hình cân bằng tổng thế (CGE), các tác giả đã ước tính được lợi ích ròng trong trung hạn mà CPTPP mang lại cho tất cả các thành viên sẽ là 0.3% tổng GDP của khối. Tất cả 11 nước thành viên CPTPP đều được hưởng lợi, mặc dù lợi ích có phần nhỏ hơn so với trường hợp Mỹ vẫn còn trong Hiệp định.

Một vài nước khác cũng có thể gia nhập CPTPP. Bộ Thương mại Hàn Quốc cho biết, nước này đang đánh giá tác động của CPTPP trước khi ra quyết định. Indonesia, Thái Lan và thậm chí là Vương Quốc Anh đều đã bày tỏ sự quan tâm đối với khả năng gia nhập hiệp định. Tổng thống Trump thì cho biết ông vẫn để mở khả năng quay trở lại, nhưng chỉ khi CPTPP được sửa đổi để “có lợi hơn cho Mỹ”. Viễn cảnh này khó có thể xảy ra sớm được, bởi vì các nước trong CPTPP sẽ hứng thú hơn với việc phê chuẩn và đưa vào thực thi Thỏa thuận mà họ đã rất vất vả mới có được, hơn là phát thảo một thỏa thuận mới đủ hấp dẫn để Mỹ quay trở lại.

Các quốc gia châu Á cũng đang đồng thời đẩy nhanh tiến độ đàm phán của Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) - hiệp định gồm 10 nước thành viên ASEAN và 6 đối tác đối thoại của khối (Australia, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, và New Zealand). Trong 5 năm qua, RCEP đã trải qua 21 vòng đàm phán. Thế nhưng, bất đồng vẫn còn đó, khi Ấn Độ tiếp tục giữ thái độ nghi ngại trước thực trạng thâm hụt thương mại với Trung Quốc ngày càng tăng, và yêu cầu các nước còn lại phải mở cửa khu vực dịch vụ, như là điều kiện để đổi lại cho việc Ấn Độ tự do hóa thương mại. Thành công của CPTPP đã tạo thêm động lực cho RCEP, và các bên tham gia cũng đầy lạc quan về việc có thể hoàn tất đàm phán vào cuối năm nay, khi Singapore đang đảm nhiệm chức vị chủ tịch luân phiên của ASEAN. Để có thể nhanh chóng ký kết RCEP, phương án loại bỏ bớt một thành viên hoặc hơn thế nữa – còn gọi là phương án “RCEP trừ X” – cũng đã được các nước ủng hộ.

Bởi vì các nước trong RCEP đa phần là các quốc gia đang phát triển, thế nên RCEP không mang tính cách mạng như CPTPP. Nhưng cũng giống như các hiệp định thương mại tự do truyền thống khác, việc tập trung vào tiếp cận thị trường, hài hóa hóa quy tắc xuất xứ và giảm thiểu các biện pháp đối xử phân biệt đối với nhà đầu tư nước ngoài được quy định trong RCEP cũng sẽ vẫn đem lại lợi ích đáng kể cho các nước thành viên. Ước tính của tác giả cho thấy, RCEP sẽ tạo ra phúc lợi tăng thêm là 127 tỷ USD, cao hơn con số 35 tỷ USD từ CPTPP. Campuchia và Thái Lan có khả năng hưởng lợi nhiều nhất từ RCEP.

Tăng cường kết nối khu vực

Ngoài việc theo đuổi các FTA lớn, các quốc gia châu Á Thái Bình Dương còn cần phải nỗ lực chung để tăng cường kết nối trong khu vực, thông qua việc phát triển cơ sở hạ tầng, tạo ra thêm nhiều tuyến đường giao thương mới, đồng thời làm sống lại các tuyến đường cũ, nhờ đó mà chi phí vận chuyển được giảm thiệu.

Hoạt động kết nối khu vực đáng chú ý nhất chính là sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc (BRI), được đề xướng bởi Chủ tịch Tập Cận Bình từ năm 2013. BRI hướng đến dùng các khoản đầu tư ra nước ngoài của Trung Quốc và quỹ dự trữ ngoại hối để kết nối hơn 70 quốc gia dọc khắp lục địa Phi – Á – Âu thông qua các dự án quy mô lớn như đường sắt, đường bộ, cầu, cảng và đường ống dẫn. Mặc dù bị chỉ trích vì thiếu minh bạch và chính sách ngoại giao theo kiểu gài bẫy bằng nợ nần, BRI vẫn được phần lớn các quốc gia đang phát triển đón nhận vì các nước này có nhu cầu đầu tư lớn trong khi việc tiếp cận các nguồn vốn quốc tế còn hạn chế. Bộ Tài chính Trung Quốc, dưới sự hẫu thuận bởi 6 ngân hàng phát triển đa phương, gần đây đã thành lập một Trung tâm hợp tác Quốc tế dành cho BRI, làm đậm nét thêm bản chất đa phương của sáng kiến khổng lồ này.

Trong năm 2016, ASEAN đã tung ra Kế hoạch Tổng thể về Kết nối ASEAN. Bản kế hoạch vạch ra đường lối cho một ASEAN “hội nhập, kết nối toàn diện và liền mạch” tầm nhìn 2025, bao gồm một loạt các dự án hạ tầng lớn kết nối khu vực như Mạng lưới Cao tốc ASEAN, Mạng lưới điện ASEAN, ống dẫn khí xuyên ASEAN, thị trường viễn thông chung ASEAN, mạng lưới vận tải hàng hóa tự vận hành (xe hơi, xe tải, …), và mạng lưới kết nối đường sông. Australia gần đây đã hoan nghênh các sáng kiến này của ASEAN.

Ngoài ra, còn có 2 đề xuất khác để tăng cường tính kết nối có thể được xem như đối trọng với BRI. Đầu tiên, Ấn Độ đang hợp tác với Nhật Bản trong đề xuất Hành lang Tăng trưởng Á – Phi được phát động năm 2017 nhằm thúc đẩy kết nối hàng hải kéo dài từ châu Phi, qua Ấn Độ và đến Đông Nam Á. Ngoài ra, Australia, Ấn Độ, Nhật Bản và Hoa Kỳ cũng đang tham gia trong một quan hệ đối tác khác, với tên gọi Quad 2.0 hoặc Quan hệ Đối tác Ấn Độ-Thái Bình Dương. Mối quan hệ này được tái khởi động trong chuyến thăm châu Á của Tổng thống Trump vào tháng 11 năm 2017. Mặc dù vậy, trong khi BRI đã xác định được 6 hành lang trên bộ và một hàng lang trên biển, các đề xuất Hành lang Tăng trưởng Á – Phi và quan hệ Đối tác Nhật - Ấn vẫn còn đang trong giai đoạn tham vấn.

Trong một báo cáo gần đây, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) đã tăng dự báo về nhu cầu vốn để phát triển hạ tầng ở châu Á lên 1.7 nghìn tỷ USD mỗi năm từ đây đến năm 2030. Điều đó có nghĩa là, vẫn còn dư địa cho tất cả các sáng kiến hay đề xuất ở trên.

Làm sâu sắc thêm Hợp tác Kinh tế Liên Khu vực

Nhánh thứ 3 trong chiến lược của châu Á – Thái Bình Dương trước làn sóng bảo hộ gia tăng của Mỹ đó chính là xúc tiến hợp tác kinh tế liên khu vực.

Vào ngày 5/3/2018 vừa qua, Philippines đã phê chuẩn FTA với Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu (EFTA). Vài tháng trước đó, Australia cũng đã ký FTA với Peru, và Indonesia ký Hiệp định đối tác Kinh tế Toàn diện với Chile. Bên cạnh đó, Australia và New Zealand hi vọng sẽ kết thúc đàm phán FTA với EU trong năm nay, còn ASEAN cũng hi vọng sẽ nối lại được đàm phán với EU trong Hiệp định liên khu vực EU-ASEAN trong vài tháng nữa. Trong một diễn biến khác, Singapore đang đàm phán FTA với Liên minh Thái Bình Dương – bao gồm 4 nước Chile, Colombia, Mexico và Peru.

Còn ở khu vực Đông Á, Hàn Quốc đã ký FTA với một số các quốc gia Trung Mỹ tháng 2 vừa qu, và hiện đang đàm phán với Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU) và Israel. Nhật Bản và EU cũng đang hi vọng sẽ hoàn tất Hiệp định Đối tác Kinh tế vào mùa hè này. Về phần Trung Quốc, nước này gần đây cũng đã khởi động đàm phán mới một loạt nước, có thể kể đến EAEU, Moldova, và Mauritius.

Cấu trúc thương mại khu vực trong thời gian tới

Trong tương lai, các nước châu Á-Thái Bình Dương có khả năng sẽ vẫn tiếp tục áp dụng chiến lược 3 mũi để đối phó với thực trạng Hoa Kỳ chuyển hướng sang chủ nghĩa bảo hộ. Vậy thì, cấu trúc thương mại khu vực sẽ như thế nào trong thời gian tới?

Mô hình CGE của nhóm tác giả đã khuyến nghị, thay vì chỉ gia nhập một FTA lớn – hoặc là CPTPP hoặc là RCEP – các nước có thể hưởng lợi hơn nếu gia nhập cả hai. Vì trong các FTA đa phương, sẽ không có cái gọi là hiệu ứng “bát mì spaghetti” - làm tăng chi phí giao dịch – do các quy tắc thương mại riêng rẻ, phức tạp và chồng chéo. Lấy ví dụ, GDP thực của Việt Nam sẽ tăng thêm 1.5% từ CPTPP hoặc 3.3% từ RCEP, nhưng nếu Việt Nam tham gia cả hai, GDP thực có thể tăng thêm đến 4.2%. Điều này có nghĩa là, một khi CPTPP được phê chuẩn, các nước chỉ tham gia CPTPP (Canada, Mexico, Peru và Chile) cũng nên tìm kiếm cơ hội trở thành thành viên của RCEP. Tương tự, các nước chỉ tham gia RCEP (Cambodia, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Lào, Myanmar, Philippines, Hàn Quốc và Thái Lan) cũng nên cân nhắc về CPTPP. Điều này sẽ tạo nên một khối khu vực châu Á – Thái Bình Dương gồm 21 nước tham gia cả CPTPP lẫn RCEP. Lợi thế của việc là thành viên cả hai hiệp định sẽ cho phép các nước vốn dĩ chỉ mới là thành viên của CPTPP được tiếp cận thêm các thị trường rộng lớn và phát triển mạnh như Trung Quốc và Ấn Độ, đồng thời giúp các nước mới chỉ là thành viên RCEP được tiếp cận với các quy tắc thương mại tiêu chuẩn cao. Thêm vào đó, các nước sẽ tránh được việc phải lựa chọn giữa một CPTPP do Nhật và Úc dẫn dắt với một RCEP do Trung Quốc dẫn dắt.

Dù thế nào, các nước châu Á – Thái Bình Dương vẫn yêu thích một nước Mỹ mở cửa như trước đây. Các nước không thể làm gì trước động thái gia tăng bảo hộ của Mỹ. Tuy nhiên, các nước cũng đã có một số biện pháp để đối phó. Có lẽ, Tổng thống Trump còn đóng góp nhiều hơn chính bản thân các nước châu Á – Thái Bình Dương trong việc xúc tiến hợp tác khu vực và liên khu vực tại đây.

Tác giả:

- Pradumna B. Rana là phó giáo sư và người điều phối Chương trình Kinh tế chính trị Quốc tế thuộc Trung tâm nghiên cứu đa phương, Trường nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Đại học Kỹ thuật Nanyang, Singapore.

- Xianbai Ji là nghiên cứu sinh tại RSIS theo học bổng Nanyang President’s Graduate.

Nguồn: cfr.org – TQ

Từ khóa: Bảo hộ, Hoa Kỳ, châu Á – Thái Bình Dương, kế hoach đối phó, kết nối, FTA