Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tốc độ phát triển chóng mặt của trí tuệ nhân tạo (AI) trong hai năm qua đã thu hút sự chú ý của công chúng và làm dấy lên các cuộc tranh luận xung quanh một cuộc cách mạng công nghệ mới. Nhờ những phát triển như ChatGPT và robot ngày càng giống con người, hầu hết chúng ta hiện có thể hình dung ra một thế giới tích hợp AI sẽ như thế nào. Cuộc sống hàng ngày của chúng ta có thể trở nên bớt tẻ nhạt hơn nhờ những người giúp việc có thể giặt giũ, chuẩn bị bữa ăn và dọn dẹp nhà cửa. AI có thể giúp con người làm việc hiệu quả hơn để đạt được những mục tiêu lớn hơn.

Các chuyên gia, nhà khoa học và thậm chí cả những người phát triển AI đã cảnh báo về những rủi ro lớn mà sự phát triển nhanh chóng của nó gây ra cho loài người. Khi chúng ta tạo ra các dạng AI mới và cung cấp cho chúng lượng dữ liệu ngày càng tăng, khả năng chúng có thể sẽ trở nên sắc bén hơn và chúng có thể phát triển khả năng tự học, tiếp thu dữ liệu để tự đào tạo, cũng như có khả năng tạo ra các kỹ thuật thao túng của riêng mình nhằm chống lại con người. AI tiềm ẩn nhiều nguy cơ, rủi ro cho nhân loại. Khả năng làm chủ ngôn ngữ của nó, diễn ra nhanh hơn nhiều so với dự kiến ​​của con người, đủ để thao túng thông tin mà chúng ta tiếp thu trực tuyến. Không biết liệu một hình ảnh là thật hay do AI tạo ra, hoặc liệu bài phát biểu của một chính trị gia có phải là sản phẩm của AI, những điều này có thể gây ra hậu quả to lớn đối với niềm tin của mọi người, các mối quan hệ mà chúng ta xây dựng với nhau và tạo ra những hiểu biết hoàn toàn khác nhau về thế giới xung quanh.

Đạo luật trí tuệ nhân tạo AI là một văn bản luật mang tính bước ngoặt, có thể thiết lập chuẩn mực toàn cầu trong nhiều năm, chủ yếu nhờ vào khuôn khổ quy định có thể sửa đổi khi công nghệ phát triển.

Đối mặt với những viễn cảnh này, EU đã đưa ra Đạo luật Trí tuệ nhân tạo của EU. Ủy ban Châu Âu ban đầu đã công bố đề xuất cho Đạo luật Trí tuệ nhân tạo (Đạo luật AI) vào năm 2021. Sau đó, sáng sớm ngày 9 tháng 12 năm 2023, Liên minh Châu Âu (EU) đã đạt được một thỏa thuận sơ bộ về các quy tắc mang tính bước ngoặt trong quản lý việc sử dụng AI của các chính phủ lẫn các bên tư nhân, do đó hoàn thiện Đạo luật AI sau ba mươi sáu giờ đàm phán. Đạo luật AI là một văn bản luật mang tính bước ngoặt, có thể thiết lập chuẩn mực toàn cầu trong nhiều năm, chủ yếu nhờ vào khuôn khổ quy định được thiết kế có thể thích ứng để sửa đổi khi công nghệ phát triển. Tính linh hoạt của nó không phải là khía cạnh duy nhất khiến Đạo luật AI trở thành một khuôn khổ có giá trị - đạo luật được xây dựng xung quanh việc sử dụng công nghệ thay vì điều chỉnh chính công nghệ. Điều này có nghĩa là các ứng dụng cụ thể, chẳng hạn như việc sử dụng nhận dạng sinh trắc học từ xa của cơ quan thực thi pháp luật, sẽ bị hạn chế rất nhiều trong khi vẫn cho phép nghiên cứu và tiếp tục phát triển AI. Tuy nhiên, để làm được như vậy, EU phải có khả năng cân bằng giữa các quy định và đổi mới, đồng thời vẫn phải cởi mở hợp tác với các nước thứ ba.

Đạo luật AI bao gồm những nội dung gì?

Mục đích của Đạo luật AI là tạo ra các quy tắc cho các hệ thống AI phản ánh các giá trị của Châu Âu. Việc triển khai và sử dụng AI phải an toàn, minh bạch, có thể truy xuất nguồn gốc, không phân biệt đối xử và thân thiện với môi trường. EU lo ngại rằng nếu EU không thiết lập các quy tắc riêng của mình, nhiều quyền cơ bản của công dân EU sẽ bị đe dọa bởi AI – như quyền tự do ngôn luận, quyền nhân phẩm, quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư. Nguyên tắc cốt lõi của Đạo luật AI là đảm bảo rằng công nghệ mới này và tất cả những thay đổi đối với xã hội mà nó mang lại đều lấy con người làm trung tâm.

Điều này đạt được chủ yếu thông qua phân loại hệ thống AI dựa trên rủi ro. Về cơ bản, hệ thống AI càng được coi là rủi ro thì càng phải tuân thủ nhiều quy định hơn. Các hệ thống AI có thể đánh lừa và thao túng con người, chẳng hạn như hệ thống chấm điểm xã hội hoặc đồ chơi kích hoạt bằng giọng nói, tiềm tàng rủi ro cho xã hội và hoàn toàn bị cấm theo Đạo luật AI. Các hệ thống AI có rủi ro cao được phép, nhưng các nhà phát triển sẽ phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt như thử nghiệm nghiêm ngặt, ghi chép đầy đủ về dữ liệu được sử dụng và khuôn khổ trách nhiệm vững chắc có sự giám sát của con người. Các hệ thống AI được cho rủi ro cao khi chúng ảnh hưởng tiêu cực đến sự an toàn hoặc các quyền cơ bản của người dùng. Đây là trường hợp hệ thống AI được sử dụng trong thực thi pháp luật, giáo dục hoặc trong hoạt động triển khai cơ sở hạ tầng quan trọng. Để các hệ thống AI có rủi ro cao được sử dụng, chúng sẽ phải được đánh giá kỹ lưỡng và phải tuân thủ một số yêu cầu về tính minh bạch. Ví dụ, chúng sẽ phải đảm bảo rằng người dùng biết họ đang tương tác với AI hoặc xem nội dung do AI tạo ra.

Bức tranh toàn cảnh

Đạo luật AI đã phải chịu sự chỉ trích khá gay gắt, đặc biệt là từ cộng đồng doanh nghiệp bởi rủi ro mà luật này mang lại. Đáng chú ý nhất là một bức thư ngỏ có chữ ký của 150 nhà lãnh đạo doanh nghiệp bày tỏ lo ngại rằng Đạo luật AI sẽ ngăn cản các công ty khởi nghiệp và doanh nghiệp Châu Âu đầu tư hoặc phát triển hệ thống AI của riêng họ. Nếu các công ty khởi nghiệp AI quyết định ngừng hoạt động tại EU hoặc môi trường đầu tư pháp lý bất lợi, điều này có thể cản trở nghiêm trọng khả năng cạnh tranh quốc tế của EU so với các đối tác Hoa Kỳ và Trung Quốc. Việc dựa vào công nghệ nước ngoài đã là một thực tế trong EU. Tuy nhiên, EU hiện đang tích cực đảo ngược tình trạng này thông qua các biện pháp về chủ quyền kỹ thuật số và sàng lọc đầu tư nước ngoài. Theo quan điểm đó, các nhà phát triển mới sẽ phải đối mặt với chi phí gia nhập thị trường AI cao do phải tuân thủ nhiều quy định. Một khuôn khổ pháp lý rộng hơn sẽ được ưu tiên, đặc biệt là vì các ứng dụng AI hiện đại còn rất mới và sẽ phát triển nhanh chóng trong những năm hoặc thậm chí là những tháng tới. Những người không ủng hộ đạo luật này cho rằng một chế độ quản lý chặt chẽ sẽ gây bất lợi cho EU và có khả năng khiến Liên minh này tụt hậu hơn nữa so với Hoa Kỳ và Trung Quốc về năng lực công nghệ.

Quan điểm của những người chỉ trích và ủng hộ

Những lo ngại về năng lực đổi mới của Liên minh Châu Âu chắc chắn là có cơ sở. Các quan chức Châu Âu liên tục đề cập đến việc thiếu các công ty công nghệ lớn trong khu vực và “sự tụt hậu” so với các công ty toàn cầu lớn khác. Sự phát triển nhanh chóng và hiện đại của trí tuệ nhân tạo có thể đưa ra một kịch bản khác. Trái ngược với sự phát triển của Internet vào đầu những năm 90 và sự phát triển của các nền tảng trực tuyến vào những năm 2000, EU đang quản lý khi công nghệ này ngày càng được sử dụng rộng rãi và nổi bật trên toàn cầu. Khi thị trường AI bắt đầu bùng nổ và các mô hình phát triển đúng cách, EU đã dự đoán được tầm quan trọng và sự phát triển của những công nghệ mới này. Quy định này nhằm mục đích bảo vệ EU khỏi những tác hại tiềm ẩn, điều này có thể được thực hiện quá muộn trong bối cảnh sự phát triển nhanh chóng của Internet và mạng xã hội lớn. Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số và Đạo luật Thị trường kỹ thuật số, được thông qua vào năm 2022, là những nỗ lực nhằm kiểm soát các công ty công nghệ lớn có các hoạt động thuật toán và mô hình kinh doanh có hại. Lần này, EU có cơ hội tạo ra một môi trường lành mạnh để các công ty đổi mới và phát triển trong lĩnh vực mới này.

Không chỉ là quy định

Ngay cả khi các công ty chủ yếu đầu tư vào AI tại Hoa Kỳ, EU có khả năng vẫn là một nơi đầu tư hấp dẫn cho việc phát triển và triển khai các hệ thống AI. Tài sản chính của EU là thị trường chung, nơi tập hợp một số nền kinh tế hùng mạnh nhất thế giới và đảm bảo sự tự do dịch chuyển của con người, hàng hóa và dịch vụ giữa hai mươi bảy quốc gia thành viên. Việc tiếp cận một thị trường đông dân và giàu có như vậy là điều mà các công ty khó có thể bỏ qua. Bên cạnh các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của Đạo luật AI nhằm mục đích đảm bảo AI lấy con người làm trung tâm, EU cũng đưa ra các ưu đãi đáng kể cho các công ty. Vào tháng 1 năm 2024, Ủy ban Châu Âu đã công bố Gói đổi mới AI, nhằm mục đích hỗ trợ các công ty khởi nghiệp và doanh nghiệp vừa và nhỏ về AI theo nhiều cách khác nhau, nhưng quan trọng nhất là thông qua việc tiếp cận một trong tám siêu máy tính của EU.

Đạo luật AI nhằm mục đích thúc đẩy các công ty Châu Âu phát triển công nghệ mới, chủ yếu liên quan đến bản chất đạo đức của các hệ thống mà các công ty phát triển công nghệ cần thông qua, ví dụ, việc sử dụng dữ liệu chất lượng. Các công ty Châu Âu chắc chắn có thể tận dụng các hệ thống AI được tạo ra theo các giá trị của EU, nhưng liệu điều này có thể cạnh tranh với tốc độ mà Big Tech có thể phát triển một mô hình AI hay không vẫn chưa chắc chắn. Việc tạo ra và đào tạo các mô hình mới cực kỳ tốn kém và rõ ràng là các công ty như Big Tech, với nguồn lực dồi dào để đầu tư vào các công nghệ mới, đã có một khởi đầu thuận lợi trong cuộc đua AI. Chỉ riêng trong năm nay, Google, Meta và Microsoft đã phát hành các chatbot chạy bằng LLM của riêng họ, cạnh tranh với nhau để phát hành phiên bản có hiệu suất tốt nhất. Big Tech có những lợi thế to lớn so với các nhà phát triển nhỏ, bao gồm quyền truy cập vào lượng dữ liệu khổng lồ mà họ sử dụng để tạo ra các mô hình nền tảng của mình và sức mạnh tính toán mà họ có. Điều này khiến EU lo ngại, đặc biệt là khi Big Tech coi thường sự cạnh tranh công bằng và bỏ bê việc bảo vệ các quyền cơ bản của người dùng trực tuyến. Điều này cũng không tốt cho các công ty đương nhiệm của EU vì Big Tech ngăn cản họ tiếp cận một thị trường vốn đã rất cạnh tranh. Đạo luật AI của EU ra đời đúng lúc để cạnh tranh với các vị thế cố hữu của những công ty này, hy vọng sẽ tạo đủ chỗ đứng cho các công ty khởi nghiệp của EU như Mistral và Aleph Alpha mở rộng quy mô và cạnh tranh trên toàn cầu.

Các điều khoản trong Đạo luật AI và hệ thống phân loại dựa trên rủi ro của đạo luật này cũng mang đến một cơ hội độc đáo cho các đối tác cùng chí hướng của EU. Thật vậy, EU rất thích đi đầu về các quy định trong lĩnh vực công nghệ, ví dụ như Quy định bảo vệ dữ liệu chung, Đạo luật dịch vụ kỹ thuật số và thị trường kỹ thuật số. Các quy định này đã truyền cảm hứng cho các luật tương tự trên toàn cầu, một hiện tượng được gọi là “Hiệu ứng Brussels”. Một khái niệm do Anu Bradford khởi xướng, đề cập đến khả năng của Liên minh châu Âu trong việc thiết lập một tiêu chuẩn toàn cầu thông qua các quy định về nhân quyền, môi trường và công nghệ của mình. Vì Đạo luật AI là đạo luật tiên phong về vấn đề này trên thế giới, nên không nên loại trừ một xu hướng tương tự như vậy. Hoa Kỳ đã đưa ra “Dự luật về quyền AI” và Vương quốc Anh cũng đang có kế hoạch điều chỉnh AI theo một cách nào đó. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), bao gồm bốn mươi hai quốc gia đã thông qua các nguyên tắc của tổ chức về quản trị AI, cam kết đảm bảo rằng các hệ thống AI “mạnh mẽ, an toàn, công bằng và đáng tin cậy”, được ghi nhận tại cốt lõi của Đạo luật AI của EU. Với luật này, đánh dấu lần đầu tiên trên toàn cầu, lợi thế đi đầu của EU có thể chuyển thành việc thiết lập xu hướng cho các tiêu chuẩn mang tính chuẩn mực cao từ Châu Âu về quản trị AI trên toàn cầu.

EU không nên giới hạn mình chỉ tham gia với các quốc gia có cùng chí hướng về AI. EU nên tiếp tục thúc đẩy sự đối thoại, hợp tác với các bên có ảnh hưởng như Trung Quốc. Các tiêu chuẩn chung như độ tin cậy của các hệ thống AI và lấy con người làm trung tâm có thể là nền tảng cho quan hệ đối tác giữa Trung Quốc và EU. Sứ mệnh của EU là đảm bảo rằng bất kỳ trí tuệ nhân tạo nào được đưa ra thị trường trong EU đều an toàn và đáng tin cậy. Theo Yuval Noah Harari, AI sẽ thay đổi cách chúng ta nhận thức về thực tế của mình. AI có thể tạo ra sự thân mật và sử dụng sức mạnh này để tác động đến các mối quan hệ, niềm tin và cuộc sống của con người. Chúng ta chỉ mới ở giai đoạn đầu của việc thiết lập mối quan hệ giữa con người với trí tuệ nhân tạo. Mặc dù Đạo luật AI là bước đi đầu tiên đầy dũng cảm và táo bạo, nhưng nó chỉ nên dừng ở việc suy nghĩ, phân tích và điều chỉnh mối quan hệ của chúng ta với công nghệ mới này. Các nhà hoạch định chính sách Châu Âu đã nhận ra rằng việc sử dụng và thương mại hóa AI không nên quá vội vã. Đạo luật AI giúp cho EU và toàn thế giới nhận ra tầm quan trọng của AI đối với nhân loại. Hy vọng rằng nỗ lực đầu tiên này có thể truyền cảm hứng cho các quốc gia trên thế giới hướng tới một cuộc sống an toàn và tốt đẹp hơn.

Nguồn: European Leadship Network

Từ khóa: Đạo luật AI, EU, an ninh mạng