Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Hiện nay, Hoa Kỳ và các nước khác cho rằng tình trạng dư thừa năng lực sản xuất trong các ngành công nghiệp xanh của Trung Quốc là một vấn đề lớn trong thương mại quốc tế. Các hoạt động trợ cấp và bán phá giá được quy định rõ ràng trong quy tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), với các biện pháp khắc phục cho các nhà sản xuất bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, khái niệm “dư thừa năng lực sản xuất” chưa bao giờ được WTO định nghĩa, cũng như chưa có biện pháp nào được đưa ra để khắc phục, giải quyết vấn đề này.

Đặc trưng của dư thừa năng lực sản xuất có thể kể đến như việc xuất khẩu dịch vụ tài chính của Thụy Sĩ, xuất khẩu rượu champagne của Pháp và xuất khẩu máy bay dân dụng của Mỹ. Tuy nhiên, khái niệm dư thừa năng lực sản xuất lại trở thành một từ khóa tiêu cực chỉ dành riêng cho Trung Quốc. Trước đó là câu chuyện về ngành thép khổng lồ của Trung Quốc đã chiếm khoảng 1/2 sản lượng và khoảng 1/4 xuất khẩu toàn cầu. Gần đây, các nhà phê bình đã đánh giá tiêu cực về các ngành công nghiệp xanh của Trung Quốc: xe điện, pin và tấm pin mặt trời. Các chính sách của Trung Quốc bị lên án vì khuyến khích đầu tư nhà máy vượt xa nhu cầu nội địa, dẫn đến xuất khẩu với giá rẻ và làm giảm sức cạnh tranh các ngành công nghiệp ở nước ngoài.

Đạo luật Thuế Hoa Kỳ năm 1890 và Đạo luật Chống bán phá giá năm 1916 đã đưa ra các biện pháp thuế chống trợ cấp (CVD) và thuế chống bán phá giá (ADD), là loại thuế nhập khẩu bổ sung nhằm hỗ trợ các ngành công nghiệp nội địa bị ảnh hưởng, đã trở thành những quy tắc cơ bản trong luật thương mại toàn cầu.

Tại sao các nhà phê bình lại thêm “dư thừa năng lực sản xuất” vào danh mục các hành vi thương mại không công bằng khi các biện pháp khắc phục CVD và ADD đã sẵn có, được chấp nhận rộng rãi và về nguyên tắc, biện pháp này có thể giải quyết sự bất công trong xuất khẩu của Trung Quốc? Lý do chính là, chỉ khi phân tích kỹ lưỡng mới có thể xác định được mức độ trợ cấp hoặc bán phá giá và giải trình cho các khoản thuế phạt tương ứng.

Ngược lại, một khi bị xác định là “dư thừa năng lực sản xuất”, không cần tính toán để giải trình cho một khoản thuế phạt. Các khoản trợ cấp của Trung Quốc thường không minh bạch, do đó đã nên tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp đặt biện pháp phòng vệ thương mại. Như thực tiễn của Hoa Kỳ đã cho thấy, theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, một khoản thuế phạt bất kỳ có thể được áp đặt đối với các hành vi thương mại không công bằng và các nhà nhập khẩu bị nhắm tới không có biện pháp hiệu quả nào để kháng cáo lên hệ thống giải quyết tranh chấp đầy bất ổn của WTO.

Các biện pháp phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ theo Điều 301 đã được áp dụng từ lâu, trước khi vấn đề dư thừa năng lực sản xuất của Trung Quốc xuất hiện. Mức thuế theo Điều 301 áp với Trung Quốc nhằm phản ứng lại các khoản trợ cấp không minh bạch và ăn cắp công nghệ. Kỹ thuật pháp lý đã khiến “dư thừa năng lực sản xuất” hiện nay trở thành thách thức bất khả kháng, cũng như một phát hiện về mối đe dọa an ninh quốc gia. Câu chuyện về các khoản thuế phạt đối với mặt hàng tấm pin mặt trời và xe điện xuất khẩu của Trung Quốc minh họa cho bức tranh mới về các biện pháp phòng vệ thương mại.

Tháng 12/2012, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) phát hiện ra các công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc được trợ cấp khoảng 15% và bị đánh thuế chống trợ cấp (CVD) tương ứng. Cũng trong tháng 12/2012, Bộ Thương mại phát hiện ra biên độ bán phá giá từ 18-29% tùy thuộc vào từng công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc và đánh thuế chống bán phá giá (ADD) tương ứng. Mặc dù sự kết hợp giữa CVD và ADD đã hạn chế sự nhập khẩu của tấm pin mặt trời từ Trung Quốc, nhưng nhu cầu về năng lượng tái tạo vẫn cao và Trung Quốc vẫn là nhà cung cấp chính các tấm pin mặt trời. Trên thực tế, đến năm 2023, Trung Quốc chiếm 80% công suất năng lượng mặt trời toàn cầu và việc xây dựng thêm nhà máy vào năm 2024 đã đủ để đáp ứng toàn nhu cầu của thế giới cho đến năm 2032.

Tháng 6/2018, cựu Tổng thống Donald Trump đã áp dụng Điều 301 để áp đặt thuế quan 25% đối với một lượng lớn hàng xuất khẩu của Trung Quốc, bao gồm cả tấm pin mặt trời. Thuế phạt 25% mới này được áp dụng trên cơ sở các thuế CVD và ADD hiện có. Tháng 5/2024, một lần nữa áp dụng Điều 301, Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden đã tăng gấp đôi thuế từ 25% lên 50% đối với tấm pin mặt trời. Hậu quả dễ lường trước của hành động áp thuế lên “dư thừa năng lực sản xuất” là Trung Quốc lách luật để xuất khẩu tấm pin mặt trời thông qua Campuchia, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam. Hàng nhập khẩu của Hoa Kỳ từ các nước này sau đó đã bị dáp dụng thuế CVD và ADD cao.

Số lượng cáo buộc về dư thừa năng lực sản xuất đối với sản xuất xe điện (EV) của Trung Quốc đã tăng rất nhanh. Năm 2009, Trung Quốc vượt qua Hoa Kỳ về sản xuất ô tô, trở thành nhà sản xuất ô tô lớn nhất thế giới và vài năm trở lại đây, Trung Quốc đã giữ vị trí thống trị trong lĩnh vực sản xuất EV. Liên minh châu Âu từ lâu đã áp đặt thuế 10% đối với ô tô nhập khẩu. Tuy nhiên, lo sợ rằng xe điện chất lượng tốt của Trung Quốc sẽ tràn ngập thị trường ô tô châu Âu, Liên minh châu Âu đã điều tra và phát hiện ra mức độ trợ cấp của Trung Quốc đối với nhà sản xuất BYD là 17%, còn đối với nhà sản xuất thuộc sở hữu nhà nước SAIC thì mức trợ cấp lên tới 38%. Các biện pháp thuế chống trợ cấp (CVD) tương ứng đã được áp đặt vào tháng 7/2024, ngoài thuế suất tiêu chuẩn 10%.

Ở bên kia Đại Tây Dương, vào tháng 6/2018, ô tô từ Trung Quốc nhập khẩu vào Hoa Kỳ đã phải chịu thuế 25% trong cuộc chiến thương mại của cựu Tổng thống Trump. Thay vì thực hiện một cuộc điều tra trợ cấp rắc rối, vào tháng 5/2024, Tổng thống Biden đã sử dụng Điều 301 để tăng thuế lên gấp bốn lần – 100% đối với sản phẩm ô tô. Tổng thống Biden cũng áp đặt thuế 25% theo Điều 301 đối với pin EV nhập khẩu, có hiệu lực vào tháng 8/2024. Cựu Tổng thống Trump ngay lập tức hứa hẹn sẽ áp mức thuế 200% đối với EV, bất kể đsược sản xuất tại Trung Quốc hay Mexico.

Nếu chính sách thương mại tập trung vào lợi ích người tiêu dùng, Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu sẽ cảm ơn Trung Quốc vì xuất khẩu EV, pin, năng lượng mặt trời giá rẻ và đóng góp vào việc giảm phát thải carbon. Nhưng chính sách thương mại lại luôn bảo vệ cho các doanh nghiệp trong nước. Kể từ cuộc Đại suy thoái những năm 1930 đến nay, chính sách bảo hộ thương mại chưa bao giờ nhạy bén như vậy.

Việc đưa các quy tắc thương mại toàn cầu đi vào kỷ luật trở lại là một nhiệm vụ cấp bách nhưng không hề dễ dàng.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Hoa Kỳ, Trung Quốc, phòng vệ thương mại