An toàn thực phẩm: giải pháp gia tăng xuất khẩu cho doanh nghiệp Việt Nam

ATTP 1

Ngược dòng lịch sử - Câu chuyện về cá tra Việt Nam

Trong giai đoạn 1989-1990, dưới chính sách cấm vận của Mỹ, Sunwah là công ty đầu tiên xuất khẩu cá tra, basa sang Mỹ. Tháng 10/ 1998, cơ hội hợp tác thủy sản giữa Việt Nam và Mỹ được hình thành trong chuyến thăm của Cục Nghề cá thuộc Cơ quan Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA) đến Việt Nam. Năm 1999, lần đầu tiên cái tên “Mekong Basa” đã xuất hiện trong gian hàng của một doanh nghiệp nhập khẩu tại hội chợ ở Boston. Kể từ thời điểm năm 1999-2002, Cơ quan Quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ (FDA) đã nhận định việc xuất khẩu cá tra, basa của Việt Nam sẽ gây hại cho các doanh nghiệp nội địa. Năm 2001, Quốc hội Mỹ đã thông qua đạo luật giới hạn việc cho cá da trơn nhập khẩu mang tên “catfish” trừ loại cá thuộc họ Ictaluridae. Năm 2002, Hiệp hội cá tra Mỹ (CFA) đã chính thức khởi kiện doanh nghiệp Việt Nam bán phá giá cá tra. Năm 2003, các doanh nghiệp Việt Nam thua kiện, khép lại quá trình xuất khẩu cá tra đến thị trường này.

Đến năm 2004, nhận thấy nhu cầu của EU đối với sản phẩm cá thịt trắng, doanh nghiệp Việt Nam đã nhanh chóng nắm bắt được cơ hội xuất khẩu vào thị trường EU. Năm 2006, công ty Cổ phần Vĩnh Hoàn đã được mức thuế xuất thấp, trong đó 4 năm liền hưởng mức thuế suất 0%, điều này đã tạo cơ hội cho việc tiếp tục xuất khẩu cá basa vào thị trường Mỹ. Mức xuất khẩu cá tra của Việt Nam vào thị trường Mỹ duy trì trung bình khoảng 300 triệu USD/ năm.

Tuy nhiên, với mức sản lượng cao cùng với giá rẻ, EU đã áp đặt tiêu chuẩn ASC đối với sản phẩm cá tra, basa. Đến năm 2014, Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật nông trại (Farm Bill). Ngày 01/09/2017, Farm Bill sẽ chính thức có hiệu lực.

Những con số biết nói & nguyên nhân của vấn đề

Trong vòng 10 năm, diện tích nuôi cá tra tại Việt Nam tăng gấp 5 lần, đạt 6.000 ha. Thị trường xuất khẩu mở rộng lên đến 140 quốc gia và vùng lãnh thổ, kim ngạch xuất khẩu tăng 44 lần từ 40 triệu USD lên đến 1.430 triệu USD. Bên cạnh những nguyên nhân đến từ lợi thế cạnh tranh của sản phẩm cá tra Việt Nam như thịt trắng, không xương dăm, ít mùi cá và phù hợp với quy mô công nghiệp, sản phẩm mang lại năng xuất sinh học cao, chiếm ít diện tích nuôi trồng hơn so với các loài cá khác thì giá rẻ cũng là một vấn đề lợi thế, tuy nhiên điều này cũng khởi nguồn của thị phi, kiện bán phá giá và Đạo luật Farm Bill. Có thể nói, sản phẩm cá tra được xem là “mỏ vàng của Việt Nam”, bởi lẽ cá tra chi phối thị trường cá phi lê thịt trắng và là nguồn nguyên liệu đầu vào cho ngành công nghiệp chế biến ở nhiều quốc gia trên thế giới.

Khó khăn & thách thức phải đối mặt

Sản phẩm cá tra, cá basa Việt Nam liên tục phải đối mặt với thách thức tại thị trường Mỹ và một số thị trường xuất khẩu khác, ví dụ như liên tiếp chịu sự bôi nhọ về chất lượng và an toàn vệ sinh thực phẩm tại Hy Lạp, Brazil, Đức, Tây Ban Nha, Hội cá hồi Nauy. Thậm chí, cá basa Việt Nam bị đưa vào danh sách đỏ của Quỹ Quốc tế bảo vệ thiên nhiên thế giới (WWF) tại 6 nước châu Âu, bắt buộc phải áp dụng tiêu chuẩn ASC đối với sản phẩm, hàng loạt các chiến dịch truyền thông tại Mỹ tập trung vào quá khứ nghề cá tra và điều kiện nuôi trồng nhằm kêu gọi người tiêu dùng tẩy chay sản phẩm cá tra, cá basa của Việt Nam. Do những khó khăn và thách thức đặt ra, đã dẫn đến việc các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu cạnh tranh bằng việc giảm giá bán liên tục, người nông dân bỏ nghề, thừa nguyên liệu, giá cả nguyên liệu diễn biến phức tạp.

Luật hiện đại hóa an toàn thực phẩm (FSMA) và tác động đối với xuất khẩu Việt Nam

FSMA được ban hành vào ngày 04/01/2011 thực hiện dần, đến thực hiện đầy đủ vào tháng 06/2016. Mục tiêu mà FSMA hướng đến là nâng cao hàng rào kỹ thuật về an toàn thực phẩm. Nước Mỹ nhập hơn 54% nhu cầu về thực phẩm, 75% sản phẩm thủy hải sản và 60% sản phẩm tươi các loại, đạo luật FSMA ra đời trong bối cảnh khi người tiêu dùng tại Mỹ ưa chuộng thực phẩm ăn kiêng và thực phẩm tươi, tuy nhiên họ lo ngại về chất lượng sản phẩm thực phẩm nhập khẩu không an toàn. Không chỉ nước Mỹ, các nước như Canada, Úc, EU đều áp dụng chính sách giám sát và kiểm tra chặt chẽ về an toàn thực phẩm.

Các nội dung của Luật FSMA bao gồm nâng cao hàng rào kỹ thuật và tạo hệ thống an toàn thực phẩm dựa vào việc phòng ngừa rủi ro; tiếp cận theo chuỗi cung ứng, chia nhỏ trách nhiệm giám sát và kiểm tra từng khâu trên toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khi thu hoạch sản phẩm tại nông trại đến khi sản phẩm được đưa đến tay người tiêu dùng; đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư vào hệ thống giám sát an toàn, cẩn thận lưu trữ và ghi chép hồ sơ đầy đủ cho từng khâu; chú trọng vào sự hợp tác của nhiều bên. Quan trọng hơn hết, các nhà nhập khẩu của Mỹ phải đảm bảo các nhà cung ứng quốc tế đã áp dụng đầy đủ các hệ thống và biện pháp kiểm soát phòng ngừa sao cho thực phẩm nhập khẩu cũng phải an toàn như thực phẩm trong nước.

Đạo luật FSMA tác động lớn đối với ngành xuất khẩu thực phẩm của Việt Nam, FSMA tạo ra thách thức không chỉ đối với nhà xuất khẩu Việt Nam mà còn đối với các nhà xuất khẩu Mỹ. Khi các nhà cung ứng Việt Nam muốn thâm nhập vào thị trường Mỹ sẽ phải chịu sự quản lý và giám sát chất lượng sản phẩm như chính những nhà sản xuất tại Mỹ. Nếu doanh nghiệp Việt Nam muốn tiếp cận thị trường Mỹ thành công, đòi hỏi cần phải đầu tư đổi mới hệ thống, ứng dụng công nghệ hiện đại, xây dựng chuỗi cung ứng sản xuất thực phẩm an toàn từ khâu đầu tiên cho đến khâu cuối cùng, chịu sự giám sát và kiểm tra phòng ngừa rủi ro.

Sự hỗ trợ của Diễn đàn An toàn thực phẩm toàn cầu (GFSF) dành cho Việt Nam

Theo Chủ tịch Diễn đàn An toàn thực phẩm toàn cầu (Global Food Safety Forum) - ông Rick Gilmore, đáp ứng các tiêu chí về an toàn thực phẩm là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của doanh nghiệp khi thâm nhập vào các thị trường lớn như Mỹ, châu Âu… Bên cạnh đó, ông Rick Gilmore cũng cho biết sứ mệnh của GFSF tại Việt Nam là thiết lập nền tảng hợp tác công – tư đầu tiên trong lĩnh vực an toàn thực phẩm dưới sự bảo trợ của GFSF; đại diện tiếng nói của ngành trong việc phát triển các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm cho các sản phẩm thực phẩm Việt Nam; khuyến khích sự hợp tác quốc tế nhằm giảm thiểu rủi ro từ các sản phẩm không an toàn; giới thiệu các công nghệ mới về an toàn thực phẩm đến các thành viên.

Thành quả đạt được từ sự hỗ trợ của GFSF dành cho Việt Nam

Vấn đề	Giải pháp của GFSF	Kết quả
Giai đoạn 2014 – 2016: Xuất khẩu tôm của Việt Nam vào thị trường Mỹ giảm 32% (hơn 1000 lô hàng bị Mỹ từ chối)	Tập trung hỗ trợ kỹ thuật trong quá trình sản xuất và khảo sát thực địa	Doanh thu tăng, sản lượng xuất khẩu tôm vào các thị trường yêu cầu tuân thủ Luật hiện đại hóa an toàn thực phẩm (FSMA) tăng và ổn định
Việt Nam: chỉ khoảng 10% rau quả được bán ra, được chứng nhận là sản phẩm an toàn	Xây dựng niềm tin của người tiêu dùng Mỹ đối với thương hiệu hàng Việt Nam, hỗ trợ doanh nghiệp để đạt chuẩn xuất khẩu hàng hóa	Rau quả Việt Nam được người tiêu dùng tin tưởng, tăng cơ hội cho các đối tác chiến lược
Việt Nam lạm dụng thuốc kháng sinh	Hỗ trợ kỹ thuật phản ứng nhanh khi bùng nổ dịch và các giải pháp tài chính để nâng cao công nghệ	Mở rộng các cơ hội giao thương và giảm dịch bệnh liên quan đến thực phẩm tại Việt Nam
Chưa hiểu biết đầy đủ về các quy định của Luật hiện đại hóa an toàn thực phẩm của FDA (FSMA) và Ủy ban an toàn thực phẩm Châu Âu(EFSA)	Tập trung tổ chức các hội thảo với từng trường hợp cụ thể, tổ chức các khóa đào tạo và các khóa học trực tuyến	Tỷ lệ chấp nhận hàng hóa Việt Nam gia tăng trên các thị trường lớn

TS. Nguyễn Thị Hồng Minh – Thành viên Liên minh Nông nghiệp Việt Nam kiêm Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Traceverified.
Ông Rick Gilmore - Chủ tịch Diễn đàn An toàn thực phẩm toàn cầu(Global Food Safety Forum).
Bà Vũ Kim Hạnh – Chủ tịch Hội doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao

Nguồn: Tổng hợp - XM

Từ khóa: An toàn thực phẩm, giải pháp, gia tăng, xuất khẩu, cho doanh nghiệp Việt Nam