Các Tổng thống Mỹ mới đắc cử phải quyết định cách hành xử với Trung Quốc.
Liệu rằng Trung Quốc có thể giải cứu quá trình toàn cầu hóa hiện đang bị chối bỏ bởi Hoa Kỳ, dưới thời Tổng thống Donald Trump ? Mối đe dọa từ Trung Quốc, hay áp lực từ giới kinh doanh Mỹ, có thể thuyết phục ông Trump có cái nhìn khác về các hiệp định thương mại tự do, trong đó có Hiệp định TPP dưới thời Tổng thống Obama ?
Câu trả lời cho câu hỏi đầu tiên là: có thể. Trung Quốc vẫn chưa thể thay thế vai trò và sự hiện diện của Mỹ, kể cả khi nước Mỹ mong muốn. Vậy còn câu hỏi thứ hai: Quan điểm của ông Trump là cố định hay có thể thay đổi ?
Chủ tịch Tập Cận Bình cuối tuần trước đã hứa hẹn về một trật tự mới dẫn dắt bởi Trung Quốc, với nội dung tập trung vào thương mại và đầu tư. TPP của Tổng thống Obam được xây dựng nhằm loại trừ Trung Quốc. Giờ đây ông Trump tuyên bố sẽ rút khỏi hiệp định này ngay khi ông nhậm chức. Điều này tạo cơ hội cho Trung Quốc thúc đẩy một thỏa thuận thương mại thay thế: Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP). 7 trong số 12 nước thành viên của TPP đều là những nước đang đàm phán RCEP. Ông Tập còn mong muốn các nước Mỹ Latinh tham gia sáng kiến “Một vành đai, Một con đường” do chính Trung Quốc đề xuất.
Tuy nhiên có những giới hạn mà Trung Quốc chưa thể thay thế Mỹ, đơn cử như phía tây, trong nền thương mại thế giới. Theo phương pháp ngang giá sức mua thực tế, nếu chúng ta nhìn vào tổng sản phẩm quốc nội toàn cầu theo giá thị trường, tỉ lệ của Trung Quốc đã tăng từ 4 phần trăm trong năm 2000 lên 15 phần trăm trong năm 2016. Tỉ lệ của châu Á (bao gồm cả Nhật Bản) là 31 phần trăm. Trong khi đó, Mỹ và EU cùng nhau chiếm 47 phần trăm GDP toàn cầu. Tương tự như vậy, mặc dù phát triển nhanh chóng, tỉ lệ của Trung Quốc trong nhập khẩu toàn cầu chỉ có 12 phần trăm trong năm 2015, trong khi đó châu Á là 36 phần trăm. Mỹ và EU (không bao gồm thương mại nội khối EU) vẫn chiếm 31 phần trăm lượng hàng nhập khẩu trên thế giới.
Hơn nữa, chúng ta chưa nhận diện đầy đủ vai trò của các nền kinh tế có thu nhập cao trong nền thương mại thế giới, ở hai khía cạnh quan trọng. Đầu tiên, phần lớn tổng cầu cuối cùng của thế giới vẫn đến từ các nền kinh tế lớn: theo giá thị trường, mức tiêu thụ của Trung Quốc chỉ chiếm khoảng một phần tư tổng gộp của Mỹ và EU trong năm 2015. Thứ hai và quan trọng hơn, động lực cho nền thương mại hiện đại chủ yếu đến từ các công ty ở những nền kinh tế có thu nhập cao. Về khoản này, các công ty Trung Quốc vẫn chưa thể so sánh bằng.
Trong cuốn sách Great Convergence, Richard Baldwin của Graduate School ở Geneva đã làm sáng tỏ bản chất của nền thương mại trong thời đại ngày nay - đó là "quá trình toàn cầu hóa lần hai" kể từ cuộc cách mạng công nghiệp.
Điểm cốt lõi trong quan điểm của ông là thương mại luôn bị hạn chế bởi các chi phí về khoảng cách, chi phí có liên quan đến vận tải, thông tin liên lạc và giao tiếp trực tiếp. Trong quá trình toàn cầu hóa đầu tiên, vào cuối thế kỷ 19, sự phát triển nhanh chóng của thương mại thế giới được thúc đẩy bởi sự sụt giảm chi phí vận tải hàng hóa. Điều này đã trao cho các nhà sản xuất, chủ yếu đến từ châu Mỹ và châu Úc, cơ hội trao đổi toàn cầu, bất chấp những hạn chế bởi tài nguyên thiên nhiên và sản phẩm nông nghiệp.
Giai đoạn đó, tuy nhiên, chưa thể phân hóa quá trình sản xuất. Để cạnh tranh, một quốc gia phải thuần thục mọi kỹ năng cần thiết. Kết quả của quá trình này, cùng với lợi nhuận từ quy mô của nền kinh tế và kinh nghiệm thu được, lợi thế tập trung tại các nền kinh tế có thu nhập cao.
Hơn nữa, những công nhân có tay nghề cao ở nhiều nước đã khiêm tốn chia sẻ kinh nghiệm trong các lĩnh vực đạt được, kết quả là, thu nhập cao chưa từng thấy và tác động chính trị. Điều này xảy ra do họ có thể tiếp cận đến những bí quyết, hoặc thành tựu kiến thức trong nền kinh tế của họ.
Cho đến khoảng một phần tư thế kỷ trước đây, cách duy nhất để tiếp cận vào chu trình hấp dẫn này là phát triển các ngành công nghiệp cạnh tranh của chính mình. Điều này quả thực khó khăn: rất ít quốc gia làm được. Nhưng, trong quá trình toàn cầu hóa thứ hai, chi phí giảm đến mức người ta có thể phân hóa (hoặc chia tách) quá trình sản xuất, với sản xuất linh kiện và lắp ráp cuối cùng nằm rải rác trên khắp thế giới, dưới sự kiểm soát của các nhà sản xuất hoặc người mua có kiến thức liên quan. Theo ví dụ của Baldwin, công nhân ở Nam Carolina "không cạnh tranh với lao động Mexico, vốn Mexico và công nghệ Mexico như họ đã làm trong những năm 1970. Họ đang cạnh tranh với một sự kết hợp gần như cạnh tranh nhất của kiến thức Mỹ và mức lương Mexico".
Chủ nghĩa tư bản quốc gia đã trở thành hiện tượng toàn cầu. Điều này cũng đúng cho một số hoạt động dịch vụ. Hầu hết các nền kinh tế đang phát triển không thể tận dụng lợi thế của những cơ hội này. Nhưng một số nước đã làm được - đặc biệt là Trung Quốc.
Thương mại với những người khai thác nguyên vật liệu vẫn tiếp diễn, đặc biệt là giữa Trung Quốc và các nhà cung cấp. Nhưng chính sự năng động mới của thương mại đã thúc đẩy chủ nghĩa bảo hộ, thứ đã đưa ông Trump đến quyền lực. Cuộc đấu tranh chính trị bây giờ tập trung vào việc, nước nào được hưởng lợi nhiều nhất từ các bí quyết phát triển bởi những công ty ở những nước có thu nhập cao? Cuộc đấu tranh này đặt ra một câu hỏi quan trọng mang tính quy phạm: nước nào nên giành chiến thắng? Điều này lại dẫn đến một câu hỏi khác: ai sẽ thắng? Ông Trump sẽ ủng hộ công nhân Mỹ hơn các chủ sở hữu và người quản lý các công ty Mỹ ?
Hay ông Trump sẽ chỉ giả vờ làm như vậy, với một vài động tác – như từ chối TPP, đàm phán lại Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ hoặc đe dọa tăng thuế với Trung Quốc trong khi tăng cường hơn nữa nền thương mại thế giới như hiện tại ? Có thể ông chưa đưa ra kết luận, nhưng trên thực tế, điều đó đem lại cho Trung Quốc cơ hội để tổ chức lại thương mại thế giới nhằm chống lại lợi ích của Mỹ không? Có thể ông không lo sợ rằng, bằng cách hạn chế vai trò của Mỹ trong phân công toàn cầu hóa sản xuất, các công ty của nước ông sẽ gặp bất lợi và có thể di chuyển nhiều hơn các hoạt động sản xuất sang các khu vực chào đón nhiều hơn không ?
Không thể trao cho châu Á nói chung, hay Trung Quốc nói riêng, cơ hội dẫn dắt sự năng động của thương mại thế giới theo cách của họ. Cơ hội để bành trướng đang hiện ra trước mắt, ít nhất là đối với Trung Quốc.
May mắn thay, lực lượng ủng hộ thương mại toàn cầu vẫn còn khá mạnh. Ngay cả ông Trump có thể thiếu khả năng hay ý chí để ngăn chặn lực lượng này hoàn toàn.
Nguồn: Financial Times/Tác giả: Martin Wolf – HT
Từ khóa: Donald Trump, đối mặt, hiện thực, thương mại thế giới
