Hội nhập kinh tế Đông Á và vai trò trung tâm của ASEAN

ASEAN1

Tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 21 ở Phnôm Pênh, Campuchia, một vấn đề quan trọng chương trình nghị sự kinh tế là sự ra mắt của Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) ASEAN, liên minh kinh tế được xem là một phương tiện để gắn kết sự quan tâm của 10 nước thành viên ASEAN và 6 đối tác của ASEAN trong việc tạo ra một khu vực thương mại tự do với sự hợp tác kinh tế toàn diện.

Học giả Yose Rizal Damuri, phụ trách bộ phận kinh tế tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Giacácta, Inđônêxia, đã có bài viết đăng trên tờ Bưu điện Giacácta số ra mới đây, phân tích về những khó khăn và sự cần thiết của hội nhập kinh tế khu vực Đông Á, trong bối cảnh ASEAN là trung tâm của cấu trúc mới đang được định hình này. Theo tác giả, RCEP ASEAN nhằm mục đích cải thiện đáng kể các hiệp định thương mại ASEAN +1 đã ký kết bằng cách tích hợp chúng vào một gói toàn diện, và cũng đồng thời khẳng định vai trò trung tâm của ASEAN trong khu vực.

Dù các nước trong khu vực Đông Á đã tích cực gắn kết với nhau trong sản xuất và thương mại nhiều thập niên, hội nhập kinh tế chính thức là một sáng kiến tương đối mới. Các nước ASEAN đã giữ vững vị trí của mình như là một trung tâm bằng cách hình thành các Hiệp định thương mại tự do song phương (FTA) và các hiệp định đối tác kinh tế (EPA) với mỗi nước trong 6 đối tác của mình, gồm Ôxtrâylia, Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản và Niu Dilân. Trước khi xây dựng RCEP ASEAN, các nước Đông Á đã bắt đầu bằng một thỏa thuận khu vực là ACFTA, liên quan đến ASEAN +3 đối tác, và CEPEA, trong đó lên quan đến 3 đối tác khác. Tuy nhiên, hai nỗ lực này không có sự tham gia đầy đủ và đồng thời của ASEAN và 6 nước đối tác, chủ yếu do sự cạnh tranh giữa Trung Quốc và Nhật Bản, khi mỗi nước ưu tiên một thỏa thuận hợp tác thương mại khác nhau với ASEAN.

Tác giả cho rằng có nhiều lý do để nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác rộng rãi khu vực và các thoả thuận giữa ASEAN với từng đối tác. Trước hết, lợi ích tiềm năng từ những thỏa thuận hợp tác thương thương mại như vậy rất lớn, mà theo một số tính toán có thể nhiều gấp 3 lần so với những lợi ích có thể từ sự hình thành của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC). Thứ hai, và quan trọng hơn, đó là một thỏa thuận như vậy có khả năng làm giảm sự phức tạp của tình hình hiện nay. Hiện đang có 5 năm FTA/EPA giữa ASEAN và các đối tác, chưa kể một số các hiệp định song phương giữa cá nhân các thành viên ASEAN và các đối tác. Ngoài ra, việc đang có hàng chục các thỏa thuận ưu đãi thương mại trong khu vực đã dẫn đến gia tăng cái gọi là “Hội chứng bát mì” (Noodle Bowl Syndrome)", làm giảm những lợi ích tiềm năng từ hội nhập kinh tế quốc tế, khi lĩnh vực kinh doanh phải chú ý đến các quy tắc khác nhau của các FTA khác nhau, đồng thời cũng làm tăng chi phí cho việc có được các ưu đãi.

Tình trạng chồng chéo “Noodle Bowl” là một phần là do sự thiếu tầm nhìn hướng đến hội nhập kinh tế Đông Á. Trong khi châu Âu mất hơn một thập niên để thảo luận về thỏa thuận thương mại của châu lục, hàng chục thỏa thuận song phương giữa các quốc gia Đông Á đã mọc lên như nấm trong vài năm qua, đặt họ vào một cuộc đua để hình thành các FTA mà không có một tầm nhìn cho sự hội nhập lớn hơn và sâu sắc hơn. Trong tương lai, RCEP ASEAN có thể trở thành chất xúc tác cho các sáng kiến hội nhập khu vực hài hòa hơn, với quan hệ đối tác kinh tế được xây dựng trên những thực tiễn tốt nhất hiện có của các FTA ASEAN +1. Chỉ riêng tên gọi RCEP ASEAN đã cho thấy tầm quan trọng của ASEAN và vai trò trung tâm của khối trong việc xác định hướng hội nhập khu vực trong tương lai. Điều này sẽ càng làm nổi bật sự khác biệt đáng kể so với các nỗ lực trước đây của ACFTA, được Trung Quốc ưa chuộng, hoặc CEPEA do Nhật Bản khởi xướng.

Vai trò trung tâm của ASEAN đưa đến một cơ hội tốt hơn cho các quốc gia tìm kiếm nền tảng chung cho hội nhập khu vực cao cấp. Một chương trình nghị sự xác định rõ ràng cho việc thực hiện AEC cũng cho phép các nước trong khu vực để học hỏi từ kinh nghiệm của hội nhập ASEAN. Ngoài ra, triển vọng lớn hơn của việc có được một FTA giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc (CJK FTA), có thể lấp đầy khoảng cách hiện tại của hội nhập khu vực. Sự hiểu biết tốt hơn giữa ba quốc gia Đông Bắc Á sẽ hỗ trợ mạnh mẽ cho hội nhập toàn khu vực.

Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều thách thức đối với ASEAN trong việc đóng vai trò quan trọng trong RCEP ASEAN. Trước hết là cam kết của các thành viên với hội nhập, cả ở cấp ASEAN hay với các đối tác. Mặc dù có một lộ trình toàn diện và rõ ràng về AEC, song nhưng gì đạt được vẫn còn xa với yêu cầu. Các thành viên ASEAN mới thực hiện được 70% các hành động nhắm tới mục tiêu trong giai đoạn 2007-2011. Để hướng tới hội nhập Đông Á, các nước thành viên ASEAN trước hết phải tăng cường cam kết của họ đối với hội nhập kinh tế quốc tế.

Một trở ngại khác cho việc hoàn thành RCEP ASEAN là sự hiện diện của Thỏa thuận Đối tác Xuyên Thái Bình dương (TPP) do Mỹ khởi xướng. Sự dàn xếp hiện tại của TPP, trong đó không bao gồm một số nước thành viên ASEAN và một số đối tác, có thể làm sao lãng sự tập trung về hội nhập Đông Á, và có tiềm năng làm tăng sự phức tạp của các thoả thuận kinh tế trong khu vực, do đó có thể hủy hoại lợi ích của hội nhập. Vì vậy, điều quan trọng là cần xác định rõ ràng hơn vị trí của TPP và RCEP trong tương lai sao cho có thể bổ sung cho nhau.

Sự suy giảm gần đây trong việc thực hiện AEC cho thấy nhiệt tình suy giảm của các nước thành viên ASEAN trong hội nhập khu vực. Các nước thành viên ASEAN nên nhận thức rằng hội nhập giữa các nước trong khu vực là cần thiết để nâng cao khả năng cạnh tranh trong hệ thống toàn cầu hóa hiện nay.

Việt Tú (TTXVN)

Từ khóa: Hội nhập kinh tế, Đông Á, vai trò trung tâm, ASEAN