Chiến lược FTA của Trung Quốc

Bắc Kinh có một cách tiếp cận chiến lược với các hiệp định tự do thương mại (FTA), đặc biệt khi đối mặt với những thách thức như Hiệp định quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Một thập kỷ qua cho thấy nền kinh tế Trung Quốc đã hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu theo sau sự kiện gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001. Ngoài việc loại bỏ các hàng rào thương mại với tư cách thành viên của WTO, đến cuối tháng 4/2014 Trung Quốc đã ký kết 14 FTA với các nước láng giềng và các đối tác thương mại chính. Xu hướng gần đây cho thấy Trung Quốc rất xem trọng các FTA nhằm đạt được các mục tiêu chiến lược về kinh tế và chính trị trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Bài viết này tìm hiểu động cơ của Trung Quốc trong việc thúc đẩy các FTA, một vài xu hướng cơ bản trong các FTA mà Trung Quốc đã ký kết cũng như chiến lược trong tương lai mà Bắc Kinh có thể theo đuổi khi đối mặt với những thách thức từ các hiệp định đa phương như RCEP hay TPP.
FTA chiến lược

Trung Quốc rất nóng lòng đạt được FTA với các nước khác nhằm loại bỏ rào cản thuế quan và gia tăng khả năng thâm nhập thị trường, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu. Những điều khoản FTA quy định về quy tắc xuất xứ hoặc đơn giản hóa thủ tục hải quan tạo thuận lợi cho thương mại giữa Trung Quốc và nhiều đối tác. Trong hơn một thập kỷ qua, cắt giảm và miễn thuế đối với nguyên liệu đầu vào hàng xuất khẩu đã biến Trung Quốc thành trung tâm của chuỗi sản xuất toàn cầu. Qua đó, nhiều tập đoàn đa quốc gia đã thiết lập cơ sở kinh doanh, giúp Trung Quốc hội nhập sâu hơn vào kinh tế quốc tế. FTA cũng có vai trò quan trọng trong việc củng cố vị thế của Trung Quốc trong mạng lưới sản xuất toàn cầu, đây cũng là một động cơ để Bắc Kinh tiếp tục theo đuổi nhiều hiệp định thương mại tư do với nhiều nước hơn nữa trong tương lai.

Ký kết các FTA cũng là bằng chứng có ý nghĩa trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc. Một mặt tăng cường quan hệ kinh tế, một mặt duy trì quan hệ hữu nghị và hợp tác. Các FTA cũng giúp Trung Quốc duy trì hòa bình, ổn định và phát triển với các nước láng giềng, đồng thời thắt chặt quan hệ song phương.

Đánh giá các thỏa thuận thương mại của Trung Quốc

Trung Quốc là nước có nhiều chương trình đàm phán FTA nhất khu vực châu Á. Các hiệp định đã ký kết gồm với Chile, Costa Rica, New Zealand, Thụy Sỹ, Australia, Nhật Bản, Hàn quốc, Na Uy, và các nước vùng Vịnh gồm Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia, United Arab Emirates.
27-FTA
Trong khi đó, một sáng kiến nhằm tự do hóa thương mại trong khu vực đang được tiến hành là RCEP (Hiệp định quan hệ đối tác toàn diện khu vực). Mục tiêu của RCEP là liên kết các nước trong khu vực châu Á Thái Bình Dương gồm các nước ASEAN, Australia, Trung Quốc, Nhật Bản và New Zealand. Vòng đàm phán thứ 4 của RCEP đã được tổ chức tại Nam Ninh, Trung Quốc vào tháng 4/2014. Dự kiến RCEP có thể được ký kết vào năm 2015.

Đầu những năm 2000, Trung Quốc duy trì cách tiếp cận đơn phương trong đàm phán, bao gồm cả Hiệp định thương mại tự do ASEAN-Trung Quốc. Trong giai đoạn này, các FTA của Trung Quốc tập trung vào thương mại hàng hóa, đặt biệt là việc cắt giảm thuế quan, trong khi đó các vấn đề liên quan đến mua sắm chính phủ, cạnh tranh, tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại ít được chú ý.

Đến năm 2008, Trung Quốc mở rộng phạm vi xem xét trong các FTA với New Zealand và Singapore. Các cuộc đàm phán được mở rộng sang lĩnh vực dịch vụ. Ngoài đàm phán để tự do hóa thương mại, việc đưa dịch vụ lên bàn đàm phán được xem là bước tiến lớn so với giai đoạn trước đó của Trung Quốc, tuy nhiên các vấn đề về cạnh tranh và mua sắm chính phủ vẫn được xem là nhạy cảm và không được đề cập đến.

Gần đây, Trung Quốc đã cho thấy một cách tiếp cận mới, toàn diện và mạnh mẽ hơn đối với các FTA. Ví dụ, hiệp định ký với Iceland và Thụy Sỹ năm 2013 đề cập đến nhiều lĩnh vực hơn gồm hàng hóa, dịch vụ và đầu tư. Trung Quốc đang thể hiện một quyết tâm lớn để tham gia ở mức độ sâu hơn vào tự do hóa thương mại toàn cầu. Đây là sự thay đổi đáng chú ý về mặt chiến lược của Trung Quốc, từ tập trung duy nhất vào tự do hàng hóa đến dịch vụ, đầu tư. Tuy nhiên, nếu so sánh với những FTA được xem là chuẩn mực của khu vực châu Á như FTA Mỹ-Hàn Quốc; FTA EU-Hàn Quốc thì mức độ tự do hóa trong các FTA của Trung Quốc vẫn chưa được xem là sâu và toàn diện.

Thương mại của Trung Quốc với các đối tác FTA chỉ chiếm 22% tổng khối lượng thương mại năm 2012, điều này cho thấy tiềm năng lớn của Trung Quốc trong việc ký kết các FTA với các đối tác khác. Đại hồi lần thứ 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc tháng 11/2013 kêu gọi Trung Quốc tăng cường hợp tác với các nước và khu vực thông qua FTA. RCEP có thể được xem là cơ sở quan trọng để cập nhật các FTA hiện có với các nền kinh tế khu vực Thái Bình Dương và cung cấp một cơ chế thương mại tinh vi, toàn diện hơn cho khu vực. Trong khi đó, Trung Quốc vẫn đặt mục tiêu hội nhập với nhiều quốc gia khác như khu vực Mỹ Latinh và EU. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong chuyến thăm châu Âu vào tháng 3 cho biết rằng Bắc Kinh đang tìm kiếm cách thức để thúc đẩy hợp tác và nâng tầm đối tác chiến lược với khu vực này thông qua FTA.

Trong một diễn biến khác, đàm phán TPP mà Mỹ đóng vai trò trung tâm cũng đặt cho Trung Quốc những áp lực đáng kể. Mặc dù TPP mở cửa cho các nước trong vực tham gia, nhưng với cấu trúc công nghiệp của Trung Quốc như hiện tại thì rất khó khăn để thống nhất được nội dung đàm phán. Những vấn đề về doanh nghiệp nhà nước, lao động, tiêu chuẩn môi trường… sẽ làm tăng chi phí của các ngành công nghiệp Trung Quốc. Do đó, Bắc Kinh đã rất cân nhắc trong việc tham gia đàm phán hiệp định này.

Ngoài các FTA, Trung Quốc cũng ủng hộ hệ thống thương mại đa phương của WTO. Tại Hội nghị cấp Bộ trưởng WTO tại Bali tháng 12/2013, Trung Quốc cho biết sẽ thúc đẩy củng cố WTO như một hệ thống thương mại đa phương và tiếp tục làm việc để có thể kết thúc vòng đàm phán Doha. Tương lai của đàm phán Doha còn chưa chắc chắn nhưng việc Bắc Kinh tiếp tục theo đuổi chiến lược hội nhập thương mại thông qua các FTA và nhấn mạnh tầm quan trọng của WTO là những tín hiệu tích cực.