Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Hiệp định đối tác thương mại và đầu tư giữa Mỹ và Châu Âu (TTIP) đang trong quá trình đàm phán nhưng rất ít tiến triển. TTIP là một dự án dài hạn mà có lẽ phải mất nhiều năm mới có thể hoàn tất. Mặc dù có ý nghĩa lớn đối với thương mại toàn cầu, tuy nhiên nếu không có tác động tích cực từ phía những nhà lãnh đạo cấp cao nhất, rất có thể nó sẽ rơi vào thất bại.

Nếu thỏa thuận thành công, TTIP sẽ là hiệp định tự do thương mại tham vọng nhất trong lịch sử do quy mô tuyệt đối của nó (Mỹ và EU đại diện cho 45% sản lượng toàn cầu) cũng như việc tập trung giải quyết các vấn đề về luật lệ và rào cản phi thuế quan. Với tư cách là một thỏa thuận thương mại khổng lồ, TTIP có thể là tác nhân thay đổi cục diện thương mại toàn cầu trong thế kỷ 21 (Hoekman 2014).

Mới đây Thương viện Anh đã có một báo cáo chuyên sâu về TTIP (House of Lords 2014) trong đó nhấn mạnh lợi ích tiềm tàng của TTIP có thể là rất lớn nhưng con đường đến đó sẽ lâu dài, gian khổ và có nhiều khó khăn cần phải vượt qua (mặc dù báo cáo được phát hành bởi Thượng viện nhưng báo cáo không nhất thiết phải là quan điểm của Thượng viện Anh).

Người chiến thắng và kẻ thua cuộc

Một nghiên cứu tiến hành bởi Trung tâm Nghiên cứu chính sách kinh tế (CEPR 2013) chỉ ra rằng trong kịch bản tốt nhất của TTIP, thu nhập trung bình của một hộ gia đình 4 người khu vực EU có thể tăng 545 EUR mỗi năm đến năm 2027 do hàng hóa trở nên rẻ hơn và năng suất lao động cao hơn. Tuy nhiên, mức độ không chắc chắn của dự báo này cũng rất lớn vì chúng phụ thuộc vào phạm vi của thỏa thuận ký kết - Liệu sẽ có một thỏa thuận toàn diện về tự do hóa hay đơn giản chỉ là một hiệp định không có gì hơn ngoài việc cắt giảm thuế quan?

Có thể cái nhìn sẽ rõ ràng hơn khi nhìn vào những được mất của các ngành công nghiệp. Ngành công nghiệp ô tô ở cả 2 bờ Đại Tây Dương được xem là sẽ nhận được nhiều lợi ích từ TTIP. Tại nước Anh, các ngành được hưởng lợi là công nghiệp hóa chất và dược phẩm. Nhưng ngay cả khi chúng ta tin rằng nhìn chung TTIP sẽ đem lại lợi ích cho các quốc gia và người tiêu dùng thì vẫn có những ngành trở nên dễ tổn thương hơn. Điển hình như ngành nông nghiệp của khu vực Địa Trung Hải có thể sẽ bị thu nhỏ lại một khi hàng rào thuế quan và phi thuế quan được loại bỏ. Và đến nay vẫn chưa rõ các chính phủ sẽ làm gì để giảm thiểu những tác động tiêu cực từ TTIP.

Mất phản biện xã hội

Trong bất kỳ trường hợp nào, các con số vẫn không đủ để dành được trái tim và trí óc của cử tri. Lợi ích của TTIP có khả năng được khuếch tán trong khi tổn thất trở nên tập trung hơn. Thiếu minh bạch về thông tin có thể làm gia tăng mối nghi ngờ đối với TTIP.

Chính phủ các nước cần đưa ra những ví dụ và câu chuyện có tính thuyết phục nếu họ muốn dẫn dắt, định hướng phản biện từ cộng đồng. Tại thời điểm này, hầu hết các quốc gia thuộc EU đều không có phản biện xã hội lẫn tranh luận quanh các vấn đề cụ thể như thị gà bị tẩm clo. Có vẻ như các nước EU đang đánh mất hoặc làm ngơ với các tranh luận xã hội. Tương tác thông tin không thể bị đẩy hết cho Ủy ban châu Âu. Chính phủ các nước cần gắn kết nhiều hơn với cử tri của quốc gia mình ở tất cả các cấp chính quyền không chỉ riêng các bộ ngành phụ trách thương mại.

Một số khó khăn nổi bật của TTIP, bao gồm:

- Quy chế và rào cản phi thuế quan: đàm phán về thịt trong TTIP không chỉ là vấn đề về thuế mà hơn thế nữa là việc sắp xếp lại các luật lệ và loại bỏ hàng rào phi thuế quan. Một ví dụ truyền thống là các quy định an toàn trong ngành xe hơi, không có bằng chứng cho thấy xe hơi sẽ trở nên ít an toàn hơn ở cả EU và Mỹ nếu TTIP được ký kết. Tuy nhiên các nhà sản xuất xe hơi hiện này phải tuân thủ theo 2 bộ luật khác nhau liên quan đến vấn đề tiêu chuẩn an toàn của xe hơi. Nếu loại bỏ được các quy định trùng lặp này sẽ giảm được chi phí sản xuất và có lợi cho người tiêu dùng và thương mại nói chung. Trong khi tiêu chuẩn an toàn xe hơi là vấn đề dễ nắm bắt thì các nhà đàm phán cũng phải giải quyết các vấn đề gây nhiều tranh cãi như quy định về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

- Nông nghiệp: Nông nghiệp luôn là lĩnh vực đàm phán gây nhiều tranh cãi. Ví dụ, không phải tất cả các chỉ dẫn địa lý sẽ được công nhận tại Mỹ hoặc xuất khẩu thịt cũng sẽ là vấn đề khó khăn trong đàm phán.

- Mua sắm chính phủ: Tính công bằng và khả năng tiếp cận các hợp đồng đầu tư chính phủ được xem là vấn đề trọng yếu trong đàm phán TTIP. Nhưng việc tiếp cận các hợp đồng này đặc biệt khó khăn ở cấp chính quyền địa phương, lý do là chính quyền trung ương ít có quyền lực đối với các chính quyền địa phương. Một vài bước tiến trong vấn đề này đã được EU hiện thực hóa trong thỏa thuận với Canada (CETA).

- Cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư giữa tư nhân và nhà nước (ISDS): ISDS hóa ra là vấn đề đặc biệt gây nhiều tranh cãi trong cộng đồng châu Âu. Cụ thể, chính phủ và người dân Đức có quan điểm mang tính thù địch đối với vấn đề này. Không ngạc nhiên khi ISDS cũng là vấn đề mà một lượng lớn thông tin sai lệch bị đem ra tranh luận. Về cốt lõi, ISDS chỉ là một chơ chế thực thi nhằm bảo vệ nhà đầu tư nước ngoài nằm trong chương đầu tư của Hiệp định TTIP. EU đang phải chịu áp lực để loại vấn đề ISDS ra khỏi các vòng đàm phán. Tuy nhiên, với các nước có thu nhập thấp EU có thể miễn cưỡng thực hiện được thì ngược lại khi đàm phán với Mỹ điều này không dễ dàng.

- Dịch vụ tài chính: Dịch vụ tài chính là vấn đề ưu tiên của Anh do tỷ trọng của ngành này trong nền kinh tế Anh. Tuy nhiên, chính quyền Mỹ mạnh mẽ chống lại việc quy định các dịch vụ tài chính trong TTIP, nguyên nhân chủ yếu là việc này đòi hỏi Mỹ phải thực thi cải cách thị trường tài chính Phố Wall và đạo luật bảo vệ người tiêu dùng 2010 của Mỹ.

Cân nhắc địa chiến lược: thiết lập các quy tắc thương mại của thế kỷ 21

Thương mại quốc tế trong thế giới hiện đại ngày càng “tạo ra nhiều thứ” hơn là tập trung “bán nhiều thứ” như trước đây (Baldwin 2012). Sự nổi lên của gia công ngoài lãnh thổ (outsourcing), thương mại hai chiều, và chuỗi giá trị toàn cầu đã đặt nền móng cho sự chuyển đổi thương mại quốc tế và đầu tư trực tiếp ra nước ngoài. Quản trị và các quy định là cần thiết dể thúc đẩy xu hướng này.

Với vai trò và tầm ảnh hưởng lớn của EU và Mỹ trong thương mại quốc tế, TTIP có thể là diễn đàn nơi các quy tắc thương mới của thế kỷ 21 được thiết lập. TTIP được xem là một “thỏa thuận sống” tạo ra kênh đối thoại lâu dài cho tương lai về các quy định mới và cách thức thực hiện. Với quan điểm này, TTIP không chỉ là một dự án kinh tế mà còn là vấn đề chính trị khi nó thắt chặt mối quan hệ giữa các nước khu vực Đại Tây Dương.

Với các nền kinh tế mới nổi, TTIP có thể là cơ hội cuối cùng cho các nước thành viên liên minh châu Âu ví dụ như Anh đóng một vai trò quan trọng hơn trong việc thiết lập các quy chuẩn thương mại cao của toàn cầu. Và tất nhiên cái giá phải trả nếu thất bại cũng sẽ là khá lớn.

Cùng phát triển và vai trò của Trung Quốc

Bên cạnh TTIP, hiện Mỹ cũng đang trong quá trình đàm phán Hiệp định quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) với 12 quốc gia. TPP được xem là khó khăn hơn về mặt chính trị vì liên quan đến những quốc gia có thu nhập nhập ví dụ như Việt Nam nơi mà các tiêu chuẩn về môi trường và lao động vẫn chưa được hoàn thiện.

Có ý kiến cho rằng TTIP và đặc biệt là TPP được tạo ra để kiềm chế Trung Quốc hoặc ít nhất là khuyến khích Trung Quốc tham gia nhiều hơn vào các sáng kiến thương mại toàn cầu. Nhưng TTIP không phải là một hiệp định đóng, các quốc gia khác có thể được xem xét để được tham gia thông qua các cuộc đối thoại (Winters 2014).

Bất ổn chính trị

TTIP liên quan đến một cơ chế chính trị đa dạng và sẽ rất khó để xử lý ngay cả trong những kịch bản thuận lợi nhất. Thêm vào đó là sự thay đổi về môi trường chính trị ở các nước thuộc cả 2 bờ Đại Tây Dương.
Tại châu Âu, các cuộc bầu cử châu Âu có thể lựa chọn ra một Nghị viện mới không thân thiện với vấn đề đầu tư và thương mại quốc tế (Erixon 2014). Hiện chưa rõ bối cảnh tương lai của châu Âu sẽ như thế nào khi các cuộc bầu cử đang chuẩn bị diễn ra.

Về phí Mỹ, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11/2014 đã kéo sự chú ý ra khỏi các chương trình đàm phán TTIP. Chính quyền Mỹ vẫn chưa dành được Cơ quan Xúc tiến Thương mại (TPA) từ Quốc hội. Nếu không có được TPA, chính quyền Mỹ không thể đưa ra các đề nghị chính thức trong quá trình đàm phán. Không tìm được lối ra cho vấn đề này sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào cuối năm 2014 và trước khi chiến dịch bầu cử tổng thống Mỹ nhiệm kỳ mới diễn ra thì có thể sự thành công của TIPP chỉ có thể đến sau năm 2017 hoặc thậm chí sau năm 2020.

Các nghiên cứu học thuật có đóng góp gì?

Nghiên cứu về tác động nhân quả của các hiệp định thương mại tương đối khó thực hiện. Tuy nhiên, nhu cầu đối với các nghiên cứu chất lượng trong lĩnh vực này là rất lớn. Ví dụ, người ta cho rằng tự do hóa thương mại có thể làm giảm giá tiêu dùng. Điều này có thể dễ dàng được kiến giải thông qua các mô hình lý thuyết tuy nhiên không dễ dàng để đưa ra các bằng chứng với số liệu thuyết phục. Lý do là giá biến động theo hàng tá nguyên nhân và thương mại quốc tế chỉ là một trong số đó.

Hơn nữa, không có đủ các nghiên cứu học thuật tập trung vào vấn đề hàng rào phi thuế quan, những vấn đề thậm chí còn khó đo lường hơn so với hàng rào thuế quan. Và rõ ràng các doanh nghiệp xem hàng rào phi thuế quan mới là những trở ngại lớn nhất đối với tự do thương mại. 

Cuối cùng, khía cạnh kinh tế chính trị ít nhận được sự chú ý trong các nghiên cứu thương mại. Các bên tham gia đàm phán thường đối mặt với sự không tương thích về quan điểm chính trị, ví dụ phía Mỹ thường sử dụng các nhà đàm phán có khuynh hướng “kỹ thuật” thường là các luật gia có kinh nghiệm sâu về từng vấn đề cụ thể như luật lệ, quy định, tiêu chuẩn. Ngược lại, EU thường bổ nhiệm các chính trị gia cùng một nhóm chuyên gia đứng sau làm lực lượng tham vấn. Và kết quả là rất khó khăn cho cả 2 phía để tạo ra những đột phá.

Kết luận

TTIP có khả năng mang lại lợi ích cho hàng triệu người dân nhưng nó không đơn thuần chỉ là một hiệp định kinh tế. Kế hoạch của TTIP có thể là quá tham vọng và nếu không nhận đủ sự quan tâm, thúc đẩy của lãnh đạo chính phủ các nước, rất khó để đạt được thỏa thuận trong tương lai gần.

Theo http://www.voxeu.org - PC

Tài liệu tham khảo:
Baldwin, R (2012), "WTO 2.0: Global Governance of Supply-Chain Trade", CEPR Policy Insight No. 64, December 2012.
Centre for Economic Policy Research (2013), Reducing Transatlantic Barriers to Trade and Investment, Report, March 2013.
Erixon, F (2014), "Trans-Atlantic Trade and Investment Partnership and the European Parliament", VoxEU.org, 18 May 2014.
Hoekman, B (2014), Supply Chains, Mega-Regionals and Multilateralism: A Road Map for the WTO, CEPR, London, 19 May 2014.
House of Lords (2014), The Transatlantic Trade and Investment Partnership, Report by the European Union Committee, 13 May 2014.
Winters, L A (2014), "The Problem with TTIP", VoxEU.org, 22 May 2014.

Từ khóa: TTIP, tự do thương mại, bắc Đại Tây Dương