Đàm phán RCEP tập trung vào vấn đề ISDS

RCEP

Bộ trưởng thương mại các nước thành viên RCEP sẽ gặp nhau tại Lào vào ngày 05 tháng 08 năm 2016 nhằm giải quyết các vấn đề chưa giải quyết được các vòng đàm phán trước.

Tổng cộng có 16 quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang tham gia đàm phán Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (Regional Comprehensive Economic Partnership - RCEP). Đây là một hiệp định thương mại tự do khu vực lớn (Free Trade Agreement- FTA) gồm 10 nước ASEAN và 6 quốc gia khác (Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand và Hàn Quốc).

Một trong những vấn đề gây tranh cãi trong đàm phán RCEP là vấn đề giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (Investor-to-State Dispute Settlement - ISDS). Nhật Bản và Hàn Quốc là 2 nước đang cố gắng thúc đẩy xây dựng các điều khoản ISDS trong RCEP.

Cần lưu ý rằng Nhật Bản cũng là thành viên của Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) – một hiệp định thương mại khu vực lớn khác có các quy định về ISDS.

Do đó, rất có thể RCEP sẽ xây dựng một số quy định tương tự như hiệp định TPP. Một số người tin rằng, đối với châu Á, RCEP chỉ đơn thuần là một bàn đạp để tiến tới một hiệp định tương tự như hiệp định TPP.

Nhưng khi số phận của hiệp định TPP còn tùy thuộc vào kết quả bầu cử ở Mỹ - và tình hình tương đối bất lợi khi cả hai đảng chính trị Mỹ đều đang có nhiều nghi vấn xung quanh hiệp định này, thì có nhiều bằng chứng cho thấy RCEP bắt đầu được xây dựng nội dung tương tự như hiệp định TPP.

Cơ chế ISDS cho phép nhà đầu tư nước ngoài kiện chính phủ một quốc gia ra ban trọng tài – với các trọng tài viên được lựa chọn cẩn thận. Điều này là chưa từng có trong luật pháp quốc tế.

Cơ chế giải quyết tranh chấp (Dispute Settlement Mechanism - DSM)của Tổ chức Thương mại Thế giới (World Trade Organisation - WTO) chỉ cho phép chính phủ của nước này kiện chính phủ của nước khác, chứ không cho phép một công ty kiện chính phủ của một quốc gia.

ISDS khiến chính phủ các nước giảm khả năng điều chỉnh xã hội và kinh tế trong nước

ISDS khiến chính phủ các nước giảm khả năng điều chỉnh xã hội và kinh tế trong nước, vì lo sợ sẽ bị kiện bởi các công ty đa quốc gia và bị phạt hàng triệu đô la.

Một bản sao chương đầu tư của RCEP bị rò rỉ cho thấy chương này có các đề xuất cho phép các nhà đầu tư nước ngoài kiện chính phủ một nước ra tòa án quốc tế. Những vụ kiện như vậy sẽ giúp các nhà đầu tư được nhận số tiền bồi thường thiệt hại rất lớn cùng nhiều lợi ích béo bở khác.

Nếu các đề xuất trên được thông qua, ISDS sẽ giúp các nhà đầu tư nước ngoài kiện chính phủ của các nước thành viên RCEP nếu chính phủ các nước này điều chỉnh thị trường trong nước theo hướng bất lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài, chẳng hạn như khiến các công ty nước ngoài giảm lợi nhuận đầu tư.

Các điều chỉnh này bao gồm việc đưa ra các luật pháp hoặc chính sách mới, và thay đổi chế độ luật pháp hay chế độ chính sách. Ngay cả khi những luật pháp, chính sách hay chế độ mới này được đưa ra vì lợi ích cộng đồng, thì chính phủ vẫn có khả năng bị kiện bởi các nhà đầu tư.

Nhiều công ty đã sử dụng ISDS và kiện thành công các chính sách về sức khỏe, môi trường, thuế, các quy chế tài chính và nhiều quy định khác, và một chính phủ từng thua một vụ kiện ISDS đã phải bồi thường cho nhà đầu tư số tiền lên đến 40 tỷ USD.

Số tiền bồi thường quá lớn trên đủ làm khó bất kỳ chính phủ quốc gia nào. Trong khi đó, RCEP có 3 thành viên là 3 quốc gia kém phát triển gồm Campuchia, Lào và Myanmar, và khoản tiền bồi thường khổng lồ như vậy tư sẽ là gánh nặng cực kỳ lớn đối với những quốc gia này.

Hiện đã có 696 vụ kiện theo ISDS liên quan đến 107 quốc gia, và số vụ kiện mỗi năm đang tăng lên nhanh chóng. Năm 2015 là năm có số vụ kiện nhiều nhất.

Ấn Độ cũng nhiều lần bị kiện theo ISDS. Nhưng kỳ lạ là chính các nhà đầu tư Ấn Độ lại đang sử dụng ISDS chống lại Chính phủ Ấn Độ, chẳng hạn như vụ Antrix-Devas – vụ kiện mới được bãi bỏ vào tháng 7 năm 2016. Các nhà đầu tư đã đòi bồi thường dựa trên các điều khoản của hiệp định đầu tư song phương (Bilateral Investment Treaty - BIT) giữa Mauritius và Ấn Độ.

Những vụ kiện với mục đích bảo vệ quyền lợi của các nhà đầu tư trong khi hạn chế khả năng điều tiết của các chính phủ đã khiến chính phủ của nhiều nước phát triển và đang phát triển phải suy nghĩ lại việc ủng hộ các quy định bảo hộ đầu tư (trong đó có ISDS) trong các BIT và trong chương đầu tư của các FTA.

Mô hình hiệp định xúc tiến đầu tư song phương (Bilateral Investment Promotion Agreement -BIPA) của Ấn Độ chỉ cho phép sử dụng ISDS với một điều kiện: các nhà đầu tư đầu tiên phải đưa sự việc ra diễn đàn tư pháp quốc gia.Chỉ khi những diễn đàn này không thể giải quyết được vấn đề thì các nhà đầu tư mới được sử dụng ISDS.

Ở các nước khác RCEP: a) Chính phủ của Indonesia đang rút khỏi các BIT; b) Tổng chưởng lý Singapore (Singapore’s Attorney General) và Chánh án tòa án tối cao Úc đã bày tỏ lo ngại về ISDS; và c) Chánh án tòa án tối cao New Zealand cho rằng các phán quyết của các tòa án trong nước dựa trên nền tảng nhân quyền có thể làm phát sinh các vụ kiện theo ISDS.

Nhiều quốc gia không phải thành viên RCEP phản đối ISDS

Nhiều quốc gia không phải thành viên RCEP, chẳng hạn như Nam Phi và Eucuador, cũng phản đối ISDS và đang rút khỏi các BIT. Đức cũng phản đối ISDS trong đàm phán FTA giữa EU với Mỹ.

Nghị viện của các nước Hà Lan, Pháp và Áo cũng phản đối ISDS khi đàm phán FTA với Canada và Mỹ. Tất cả các cơ quan lập pháp thuộc mọi cấp ở Mỹ đều phản đối ISDS xuất hiện trong bất kỳ hiệp định nào.

Các cơ quan nhân quyền của Liên Hợp Quốc (United Nations - UN) cũng tuyên bố quan ngại về ISDS. Đã có 10 báo cáo viên đặc biệt của UN cùng các chuyên gia độc lập về vấn đề nhân quyền nhận định rằng, các vụ kiện ISDS cho thấy “chức năng điều tiết và khả năng lập pháp để bảo vệ các lợi ích cộng đồng ở nhiều quốc gia đang gặp rủi ro”, và khả năng điều tiết của các chính phủ đang chịu hạn chế rất lớn từ ISDS .

Các cơ quan nhân quyền trên đề nghị khi đàm phán các FTA, chẳng hạn như RCEP, các văn bản đàm phán cần được công bố và các vòng đàm phán nên được tiến hành một cách minh bạch với sự tham gia của các bên liên quan bao gồm cả các tổ chức xã hội dân sự (civil society).

Mặc dù một số quy định về ISDS trong đàm phán RCEP được minh bạch, nhưng vẫn còn rất nhiều quy định khác về vấn đề này đang được giữ bí mật. Ví dụ, bất kỳ “tin tức được bảo mật” (“protected information”) nào được đệ trình lên tòa án đều phải được bảo vệ bí mật theo các thủ tục quy định trong RCEP.

Do đó, các tổ chức xã hội dân sự trong khu vực RCEP đều đang cố gắng kêu gọi các nước RCEP từ chối thông qua ISDS trong hiệp định thương mại này. Cuộc họp của các bộ trưởng thương mại của các nước RCEP sắp tới cần phải lưu ý đến những lời kêu gọi trên.

Nguồn : http://www.deccanherald.com/ - TV

Từ khóa : Đàm phán RCEP, tập trung vào, vấn đề ISDS.