Nhìn lại năm căng thẳng thương mại

Sau cú sốc ban đầu, Việt Nam cùng các quốc gia xuất khẩu khác tại châu Á đều dần tiến đến thỏa thuận thương mại với chính quyền Mỹ. Trong khi đó, hoạt động xuất khẩu vẫn tăng trưởng.

donald trum thue quan

Tổng thống Donald Trump công bố chính sách thuế quan đối ứng của Mỹ tại khu vực Vườn Hồng, Nhà Trắng, ngày 02/04/2025

Đây là cú sốc lớn, bởi trước đó đại chúng vẫn kỳ vọng Việt Nam có thể hưởng lợi khi Tổng thống Trump leo thang chiến tranh thương mại với Trung Quốc như những gì đã diễn ra vào năm 2018.

Không chỉ Việt Nam bất ngờ với các mức thuế cao mà toàn cầu đều chao đảo bởi hệ thống thương mại quốc tế đứng trước ngã rẽ. Các thị trường chứng khoán sụp đổ để phản ứng với triển vọng kinh tế thay đổi mạnh và đột ngột. Tuy vậy, những căng thẳng ban đầu dần hạ nhiệt khi chính quyền Mỹ nhanh chóng tạm hoãn áp thuế để tiến hành đàm phán song phương với từng đối tác.

Trong bối cảnh căng thẳng, Trung Quốc là quốc gia duy nhất áp thuế trả đũa trực tiếp với Mỹ. Đôi bên đã liên tục nâng mức thuế đối ứng, có thời điểm lên đến 125%, đồng thời áp đặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu với những mặt hàng chiến lược như chip bán dẫn (Mỹ) và đất hiếm (Trung Quốc). Tuy nhiên, các bên sau đó đã nối lại đàm phán nhằm hạ nhiệt và cắt giảm thuế quan. Trong thời gian này, 2 nước vẫn thường xuyên cáo buộc nhau không tuân thủ cam kết, đồng thời tiếp tục sử dụng quân bài kiểm soát xuất khẩu như công cụ để gây sức ép.

Thỏa thuận thương mại

Tuy vậy, đến ngày 30/10/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã có cuộc gặp trực tiếp lần đầu tiên kể từ năm 2019. Hai bên cuối cùng đã ký một thỏa thuận thương mại kéo dài 1 năm, với khả năng gia hạn định kỳ. Thỏa thuận này không chỉ liên quan đến việc giảm thuế quan đối ứng mà còn xoay quanh những hàng hóa chiến lược như đất hiếm, chip và nông sản.

Trước đó, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47, tại Kuala Lumpur, Malaysia vào ngày 26/10/2025, Việt Nam và Mỹ cũng đã ra tuyên bố chung về khuôn khổ Hiệp định thương mại đối ứng. Theo đó, Việt nam mở rộng ưu đãi thị trường cho phần lớn hàng hóa nông nghiệp và công nghiệp của Mỹ, trong khi Mỹ cam kết duy trì mức thuế quan đối ứng 20% với hàng hóa xuất xứ từ Việt Nam, kèm với một số sản phẩm được xem xét áp dụng thuế 0%. Vào dịp này, các nước Malaysia và Campuchia cũng đạt được thỏa thuận về thuế quan với phía Mỹ.

Như một phần của định hướng cân bằng thương mại, doanh nghiệp từ các nước Đông Nam Á đều đưa ra nhiều cam kết mua hàng hóa từ nền kinh tế lớn nhất thế giới, bao gồm máy bay, sản phẩm lọc hóa dầu cho đến nông sản.

thue quan

Từ ngày 05/04/2025 (ngày hiệu lực), chính quyền Mỹ đã bắt đầu áp thuế quan đối ứng cơ bản ở mức 10% lên hàng hóa nhập khẩu từ tất cả đối tác thương mại. Các mức thuế đối ứng riêng cao hơn dự kiến có hiệu lực kể từ ngày 09/04, nhưng sau đó tạm hoãn 90 ngày để đàm phán.

Đến ngày 07/08/2025, mức thuế quan đối ứng cao hơn - dao động từ 10-50% với từng đối tác - đã chính thức có hiệu lực. Trong đó, hàng hóa từ Việt Nam chịu mức thuế 20% (giảm so với tuyên bố 46% ban đầu).

Trong khi bản đồ thuế quan đối ứng của Mỹ dần thành hình, một vấn đề đáng lưu ý là Tổng thống Trump từng đe dọa áp mức thuế 40% đối với các hàng hóa bị xếp vào diện trung chuyển (transshipment). Tuy nhiên, việc phân loại và xác định nhóm hàng này gây nhiều tranh cãi về mặt kỹ thuật, do chuỗi cung ứng toàn cầu ngày nay đã tích hợp chặt chẽ: một sản phẩm cuối cùng thường được cấu thành từ linh kiện và nguyên liệu từ nhiều quốc gia khác nhau.

Ngành xuất khẩu thích ứng trong sương mù

Giữa bối cảnh chính sách thuế quan bất định, dòng chảy hàng hóa từ Việt Nam ra toàn cầu vẫn nở rộ. Theo thống kê từ Cục Hải quan, tổng kim ngạch xuất khẩu của nước ta trong lũy kế 10 tháng năm 2025 đạt gần 391 tỷ USD, tăng hơn 16% so với cùng kỳ năm trước. Với riêng thị trường Mỹ, kim ngạch xuất khẩu đạt trên 126 tỷ USD, tăng gần 28% nhờ động lực chính là sản phẩm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện.

Ở góc nhìn rộng hơn, lượng hàng nhập khẩu vào Mỹ trong 8 tháng đầu năm từ các quốc gia như Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Đài Loan, Thái Lan đều tăng trên 20% so với cùng kỳ. Chiều ngược lại, giá trị hàng hóa Trung Quốc nhập khẩu vào Mỹ lại giảm gần 22%.

Tại Việt Nam, các nhà xuất khẩu lớn về hàng dệt may và thủy sản đã công bố kết quả kinh doanh khả quan hơn đáng kể so với những lo ngại của thị trường. Lũy kế 9 tháng năm nay, công ty May Sông Hồng, TNG hay Dệt may Hòa Thọ đều báo cáo lợi nhuận cao kỷ lục. Trong khi đó, các nhà xuất khẩu thủy sản như Vĩnh Hoàn, Sao Ta, Minh Phú đều có doanh thu và lợi nhuận cải thiện. Tuy vậy, cổ phiếu của các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn nằm trong nhóm có thành tích kém khả quan trong năm nay.

thue quan 2

“Chúng tôi từng kỳ vọng xuất khẩu sẽ chững lại khi thuế quan có hiệu lực, thậm chí giảm xuống… nhưng điều này đã không diễn ra” - Kinh tế trưởng VinaCapital - ông Michael Kokalari cho biết tại hội nghị đầu tư vào cuối tháng 10/2025. Ngược lại, hoạt động xuất khẩu sang thị trường Mỹ tăng mạnh, thậm chí là động lực quan trọng thúc đẩy nền kinh tế trong năm qua, giữa bối cảnh sức tiêu dùng nội địa còn yếu.

Vị chuyên gia đánh giá, điểm mấu chốt là mức thuế Mỹ áp lên hàng hóa từ Việt Nam có tương quan ra sao so với mức thuế áp cho các quốc gia xuất khẩu khác. “Chừng nào chênh lệch không vượt quá 10% thì chúng ta không ảnh hưởng nhiều, bởi các lợi thế khác của Việt Nam có thể bù đắp được. Do đó, xuất khẩu dự báo không bị ảnh hưởng và dòng vốn FDI vẫn tiếp tục đi vào”.

Đại diện VinaCapital dự báo kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ trong năm 2026 sẽ tiếp tục tăng trưởng, nhưng ở tốc độ thấp hơn, vào khoảng 8%.

Nguồn: Tạp chí Điện tử Tài chính và Cuộc sống

Từ khóa: thuế quan, động lực, kinh tế, tiêu dùng nội địa, FDI