Phân tích năm thách thức đối với Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc

vanhdaivaconduong

Mùa thu này, Sáng kiến Vành đai và Con đường đầy tham vọng của Trung Quốc (BRI) được Chủ tịch Tập Cận Bình công bố lần đầu vào tháng 9/2013 sẽ bước sang năm thứ 5. Kể từ khi ra đời, BRI đã đạt được những tiến bộ đáng kể, đặc biệt trong lĩnh vực kết nối hữu hình, tuy nhiên vẫn có nhiều ý kiến trái chiều về tính công bằng xoay quanh dự án này.

Với việc tái đắc cử chủ tịch Trung Quốc, ông Tập đã tăng tốc hoàn thành Sáng kiến này, nhất là trong bối cảnh nhu cầu về cơ sở hạ tầng của các nước đang phát triển gia tăng và Trung Quốc cũng mongmuốn xuất khẩu bớt năng suất dư thừa của mình sang các nước khác. Hơn nữa, cuộc chiến thương mại với Hoa Kỳ và việc các nền kinh tế phát triển khác đang ngày một xem xét gắt gao hơn đối với các thương vụ sáp nhập của Trung Quốc đã khiến cường quốc châu Á này phảităng cường nghiên cứu các thị trường đầu tư thay thế. Với việc chuyển hướng đầu tư được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng trong thời gian tới, việc Trung Quốc đánh giá lại 5 thách thức đối với BRI, khi sáng kiến này bước sang năm thứ 5 là rất quan trọng.

Thách thức đầu tiên của Sáng kiến Vành đai và Con đường là tính bền vững của nợ, bao gồm cả nợ trong nước và quốc tế. Mặc dù đẩy mạnh đầu tư ra nước ngoài và chấp nhận mức rủi ro cao, Trung Quốc vẫn là người đến sau trong lĩnh vực cho vay và tài trợ phát triển, một sân chơi vốn dĩ đã được chi phối bởi các nền kinh tế phát triển. Tuy nhiên, khi Trung Quốc cố tình nới lỏng việc cấp tín dụng cho các thị trường nợ dưới chuẩn như một chiến thuật thâm nhập thị trường, điều này hiển nhiên có thể trở thành con dao hai lưỡi cho cả Trung Quốc và con nợ. Ví dụ, rất khó để Trung Quốc thực hiện được mục tiêu kiềm chế tăng trưởng nợ công, trước thực trạng nước này tiếp tục đầu tư vào các khu vực kém ổn định và rủi ro cao. Mặt khác, nếu Trung Quốc lạc quan về tình hình phát triển kinh tế của các nước chủ nhà, thì sự can thiệp của nước này có thể làm thay đổi cục diện. Vì thế, đây là một chiến thuật có nhiều rủi ro mà nếu không xem xét cẩn thận thì rất có thể sẽ phản tác dụng.

Thách thức thứ hai là, tìm ra các giải pháp giảm thiểu rủi ro mang tính sáng tạo và có thể chấp nhận được. Việc sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên như một hình thức thanh toán thay thế cho các khoản nợ và sử dụng mô hình hoán đổi nợ-thành-vốn-cổ-phần đã làm gia tăng lo ngại của quốc tế. Các nhà phê bình chỉ ra việc Bắc Kinh sử dụng nợ để thu mua tài nguyên và của cải giàu có của con nợ và gọi là đây là “ngoại giao bẫy nợ” (debt trap diplomacy). Mặc dù, BRI không phải là tổ chức từ thiện và doanh nghiệp Trung Quốc có quyền kỳ vọng về các khoản lợi nhuận hợp pháp, các các điều khoản trong các thỏa thuận BRI nên hợp lý hơn cho các nước vay nợ, để giữ hình ảnh của Sáng kiến BRI trước công chúng. Năng lực của Trung Quốc trong xây dựng và quản lý các dự án hạ tầng đẳng cấp thế giới tại quê nhà là điều không còn nghi ngờ gì nữa; nhưngviệc phát triển một khuôn khổ để khiến cho các dự án ở nước ngoài có thể tồn tại sẽ mất rất nhiều thời gian. Điều này đặc biệt đúng với các quốc gia mà nhà nước không đóng vai trò chỉ huy như nền kinh tế Trung Quốc. Do đó, thận trọng khi lập kế hoạch cho các dự án lớn và tính thương mại thấp là việc làm cần thiết,nhằm giảm thiểu rủi ro tài chính cho Trung Quốc và để đảm bảo dự án có tác động khả quan đối với nền kinh tế của các quốc gia chủ nhà.

Thách thức thứ ba là cần phải mở rộng yếu tố trong nước của các dự án BRI, để xử lý những lo ngại rằng chuỗi cung ứng của Trung Quốc đang ở vị thế được hưởng lợi nhiều hơn trong các dự án hạ tầng này, so với các quốc gia con nợ. Tại bất cứ đâu, và trong khả năng cho phép, các nhà thầu Trung Quốc nên tận dụng các nguồn lực đầu vào, như lao động, nguyên vật liệu và các quy định tại quốc gia sở tại, để có thể đóng góp tốt hơn vào các nền kinh tế bản địa. Lý tưởng hơn hết, doanh nghiệp Trung Quốc nên thiết lập quan hệ đối tác với các công ty địa phương, để có được thông tin mật về môi trường kinh doanh nội địa. Những kĩ năng, kiến thức và chuyển giao công nghệ cũng rất cần thiết để xây dựng năng lực địa phương cũng như vận hành và duy trì một cách độc lập không phụ thuộc vào Trung Quốc. Mặc dù điều này sẽ ảnh hưởng đến quy mô, tốc độ và hiệu quả của các dự án xây dựng của Trung Quốc, nhưng nó sẽ góp phần thúc đẩy và phổ biến lợi ích của BRI tại nước sở tại, ngay từ giai đoạn đầu xây dựng.

Thách thức thứ tư là những ảnh hưởng có thể xảy ra khi các nước tham gia BRI thay đổi người lãnh đạo. Các cuộc bầu cử gần đây tại Sri Lanka, Malaysia và Pakistan đã đẩy các dự án của Trung Quốc vào tình thế khó xử. Các mối đe dọa từ việc xem xét lại, trì hoãn, tái đàm phán hoặc hủy bỏ các dự án sẽ gây tổn thất cho các khoản đầu tư của Trung Quốc, các mối quan hệ rạn nứt và các dự án dài hạn đối mặt với tương lai không chắc chắn. Tuy nhiên, có một thực tế mà Trung Quốc cần cân nhắc. Các cáo buộc tham nhũng và sai phạm, dù có bằng chứng hay chỉ là sự cảm nhận, đều gây áp lực lên nhà lãnh đạo mới, phải hủy bỏ hoặc đàm phán lại các dự án do nước ngoài tài trợ. Do đó, để đảm bảo các điều kiện công bằng và hợp lý, từ giai đoạn đấu thầu ban đầu cho đến khi thi công, phải có một hình thức phòng vệ trước các tình huống thay đổi chính trị bất lợi như vậy.

Trung Quốc cũng phải nhận thức được rằng, không phải chỉ dựa vào mối quan hệ ngoại giao tích cực với chính phủ hiện thời là đủ. Điều này đặc biệt đúng với các nền dân chủ, nơi mà những nhóm người khác, như các các phe chính trị đối lập, doanh nghiệp địa phương, xã hội dân sự, truyền thông đại chúng và học giả có ảnh hưởng sâu sắc đến các quyết định của bộ máy lãnh đạo. Một trong 5 mục tiêu của BRI, thúc đẩy trao đổi văn hóa và kết nối cộng đồng, sẽ đóng một vai trò quan trọng để giải quyết thách thức này. Nuôi dưỡng mối quan hệ lâu dài với các bên liên quan ở các nước bản địa là một khoản đầu tư đáng giá, quyết định sự thành công không chỉ của BRI mà còn là hình ảnh của Trung Quốc nói chung, trong việc xây dựng một cộng đồng chung cho tương lai của nhân loại.

Thách thức thứ năm là cần tìm điểm cân bằng thích hợp giữa việc thiết lập hay điều chỉnh các tiêu chuẩn tài trợ, với cam kết sẽ cho ra đời các tiêu chuẩn mới. Việc nổi lên của Trung Quốc là một nhà tài trợ mới đã làm đảo lộn các quy tắc cho vay quốc tế đã được thiết lập từ lâu. Mặc dù, điều này cũng tạo điều kiện để cập nhật lại những chuẩn mực cho vay hiện nay; tuy nhiên, đột ngột chuyển hướng khỏi các tiêu chuẩn đã được hình thành lâu đời có nguy cơ làm xói mòn các biện pháp ngăn ngừa rủi ro cho toàn hệ thống, nhằm chống lại các khoản nợ xấu từ các quốc gia kém phát triển nhận nguồn vốn từ BRI. Điều này có thể đẩy các quốc gia vay mượn và các thị trường cho vay đầu tư hạ tầng vào tình thế nguy hiểm. Tuy nhiên, việc Trung Quốc có thể thuận lợi thâm nhập thị trường này bắt nguồn từ các nguyên nhân sâu xa. Nhiều năm qua, các quốc gia phát triển và đang phát triển vẫn luôn khiếu nại về các điều kiện kèm theo các khoản nợ của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB). Do đó, lời cam kết của Trung Quốc về các khoản tín dụng “không điều kiện” đã được các nước này chào đón. Cuối cùng, các thể chế cho vay đa phương cứng nhắc cho đến nay vẫn không tạo cơ hội cho các nền kinh tế mới nổi được đóng góp vào việc định hình chương trình nghị sự về viện trợ của thế giới.

Vào năm 2016, có khả năng là để đối phó với các hoạt động viện trợ ngày một bành trướng của Trung Quốc, OECD đã sửa đổi lại những điều kiện tài trợ của tổ chức này. Bắc Kinh có thể hiểu sự ám chỉ thông qua thông điệp này. Dù tốt hay xấu gì, danh mục viện trợ khổng lồ của Trung Quốc đã nhấn mạnh được một điều, đó là nguồn vốn nhà nước vẫn có lợi thế rõ ràng hơn là nguồn vốn của tư nhân trong các dự án đã được ấp ủ lâu và có rủi ro từ-trung-bình-đến-cao ở các nước kém và đang phát triển. Vì vậy, Trung Quốc buộc các thể chế cấp vốn lâu đời và các nhà đầu tư tư nhân phải xem xét lại cách làm, nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu cơ sở hạ tầng khổng lồ tại phía Nam bán cầu.

Khi Sáng kiến Vành đai và Con đường bước sang năm thứ 5, các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc cần tiến bộ hơn trong khả năng xử lý các thách thức phát sinh. Nếu BRI là cách mà Trung Quốc thúc đẩy công cuộc cải cách và mở cửa, thì nước này cần phải linh hoạt hơn thay vì chỉ áp dụng công thức cũ cho các nước đối tác. Các cam kết sẽ tham vấn chung, hợp tác và cùng hưởng lợi cần phải được triển khai mạnh mẽ hơn trên thực tế, thay vì chỉ là hô hào bằng khẩu hiệu. Cuối cùng, BRI có thành công hay không còn tùy thuộc vào khả năng của Trung Quốc trong việc tìm ra điểm cân bằng giữa mong muốn của quốc gia này với lợi ích của các nước tham gia, hướng tới mục tiêu chung là phát triển một con đường giao thương mới, và cải cách cấu trúc quản trị toàn cầu.

Nguồn: China- US Focus

Từ khóa: Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), thách thức, cho vay dưới chuẩn, các nước kém phát triển, áp lực, IMF, WB