Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Mật độ đàm phán dày đặc giữa EU và Nhật Bản là nhằm đối phó với những diễn biến lớn về địa chính trị trên thế giới, như sự trổi dậy của Trung Quốc, sự xuất hiện của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump và hiện tượng Brexit.

Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe vừa kết thúc chuyến thăm lịch sử đến Đông Âu trong tháng này. Đây là chuyến viếng thăm Đông Âu đầu tiên của một vị Thủ tướng Nhật Bản đang tại vị trong hơn một thập kỷ vừa qua. Để nhấn mạnh chuyến thăm không đơn thuần là cơ hội gặp gỡ ngoại giao, 30 đại diện doanh nghiệp Nhật Bản đã tháp tùng Thủ Tướng đến các quốc gia vùng Baltics (Estonia, Latvia, Lithuania) và các quốc gia vùng Balkans (Bulgaria, Romania và Serbia). Thông điệp của ngài Abe rất rõ ràng và nhất quán xuyên suốt chuyến đi kéo dài 5 ngày này, đó là: Nhật Bản mong muốn tận dụng lợi thế của Hiệp định Đối tác Kinh tế (EPA) mới được hoàn tất gần đây với EU để làm sâu sắc thêm sự hiện diện của nước này tại khu vực.

Tháng 12 năm 2017, EU và Nhật Bản thông báo đã hoàn tất đàm phán EPA, chỉ vài giờ sau khi EU kết thúc giai đoạn 1 của thỏa thuận Brexit với Vương Quốc Anh. Lập tức, các phương tiện truyền thông đã không bỏ lỡ câu chuyện bi hài này: nước Anh rời khỏi EU vừa lúc khối này ký kết một trong các Thỏa thuận thương mại tự do lớn nhất trong lịch sử.

“Một kỷ nguyên mới cho Nhật Bản và EU sắp bắt đầu”, đó là những gì mà Thủ tướng Nhật Bản chia sẻ với báo giới sau buổi lễ công bố. Trong tuyên bố chung giữa ông Abe và đại diện bên phía EU là Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Jean-Claude Juncker, hai bên đã nhấn mạnh “tầm quan trọng chiến lược” của hiệp định. Còn ủy viên Thương mại EU bà Cecilia Malmstrom thì ca ngợi, hiệp định này là một “thỏa thuận hai bên cùng có lợi”.

Một khi đi vào thực thi, EPA sẽ dần tăng cường mối liên kết kinh tế giữa hai nền kinh tế lớn và thiết lập nên các tiêu chuẩn toàn cầu cho những nước đang có giao dịch thương mại với EU và Nhật Bản. Nhưng lợi ích của Hiệp định không chỉ bó hẹp trong phạm vi thương mại. Có lẽ lần đầu tiên kể từ khi chiến tranh Lạnh kết thúc cho đến nay, EU và Nhật Bản đã có thể khắc phục được khoảng cách về địa lý giữa hai khối kinh tế bằng các kết quả cụ thể về kinh tế và chính trị, thông qua EPA và các hiệp định khác mà hai bên đang đàm phán.

Việc tăng cường đàm phán giữa hai EU và Nhật Bản vừa là hệ quả nhưng đồng thời cũng là biện pháp đối phó trước các diễn biến địa chính trị lớn trên thế giới, như chính sách của Hoa Kỳ dưới thời chính quyền Donald Trump, sự trổi dậy của Trung Quốc, và hiện tượng Brexit. Mặc dù việc EU và Nhật Bản xích lại gần nhau sẽ không thể trực tiếp cân bằng lại tình hình thế giới, nhưng, nếu đi đúng hướng, mối quan hệ này có thể thúc đẩy thành công thương mại tự do và các giá trị nền tảng trên khắp thế giới.

Một hiệp định thương mại tự do cho thế kỷ 21

Trang Politico đã dành tặng tên gọi “Thỏa thuận thương mại voi ma-mút” cho EPA giữa EU và Nhật Bản, vì đây là một thỏa thuận lớn nhất đã được hoàn tất đàm phán từ trước đến nay, dù xét trên bất kỳ phương diện nào. Các nước thành viên hiệp định hợp lại đã chiếm đến 30% GDP thế giới và 40% giá trị thương mại toàn cầu, riêng về giá trị thương mại trong lĩnh vực kỹ thuật cao như dược phẩm và hàng không, các nước trong hiệp định đã thống lĩnh đến 70%. Tuy nhiên, hiện nay Nhật Bản mới chỉ chiếm 3.6% trong tổng giá trị thương mại của EU, xếp thứ 6 trong danh sách các đối tác thương mại lớn nhất của khối này trong năm 2016, đứng sau Mỹ (17.8%), Trung Quốc (14.9%), Thụy Sĩ (7.6%), Nga (5.5%) và Thổ Nhĩ Kỳ (4.2%). Mục tiêu của EPA là tăng cường hơn nữa hợp tác kinh tế giữa những các nền kinh tế phát triển, thông qua việc dần xóa bỏ gần 98% dòng thuế và các rào cản phi thuế quan giữa các bên ký kết, và thông qua các quy tắc thương mại hiện đại. Còn giới truyền thông thì gọi EPA giữa EU và Nhật Bản là hiệp định “đổi xe lấy phô mai”, bởi vì EPA sẽ giảm thuế mạnh cho linh kiện ô tô Nhật Bản nhập khẩu vào EU, và đổi lại, Nhật Bản sẽ xóa bỏ mức thuế nhập khẩu 30% hiện đang áp dụng cho mặt hàng phô mai nhập khẩu từ EU – nhờ đó, một vài loại phô mai của EU sẽ được hưởng lợi nhờ đã đăng ký chỉ dẫn địa lý.

Tuy nhiên, thay đổi quan trọng nhất mà EPA mang lại không phải là xỏa bỏ thuế quan vốn đã rất thấp ở mức trung bình 3.5% trên tất cả các lĩnh vực. Mà đó là việc dỡ bỏ các rào cản phi thuế quan, cũng như hài hòa hóa quy định và các điều khoản trong chương 21 của Hiệp định, bao gồm các điều khoản về quyền sở hữu trí tuệ, bảo hộ lao động, và quy định bắt buộc các nước thành viên phải cam kết tham gia Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu, một hiệp định mà hiện nay nước Mỹ từ chối tham gia.

EU và Nhật Bản là các nền kinh tế có trình độ phát triển cao về công nghệ, vì vậy, việc hài hóa hóa quy định giữa hai phía sẽ tạo thuận lợi cho quá trình hợp tác và đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực công nghệ hàng đầu, hàng hóa tiêu dùng và dịch vụ. EPA còn được gọi là “Hiệp định thương mại khổng lồ” vì ngoài vấn đề thương mại hàng hóa, Hiệp định còn bao trùm cả dịch vụ, mua sắm công và các lĩnh vực không thể thiếu khác trong nền kinh tế hiện đại của thế kỷ 21.

Mặc dù tác động tích cực mà EPA đem đến cho nền kinh tế của các nước thành viên là không có gì phải bàn cãi, thế nhưng, EPA không thể giải quyết hết tất cả các thách thức trong quan hệ kinh tế. Đặc biệt là, EPA không thể xóa bỏ các rào cản không chính thức khi tiếp cận thị trường Nhật Bản, bao gồm vấn đề văn hóa kinh doanh với chi phí tiếp cận thị trường cao (ví dụ như chi phí để học tiếng Nhật, chi phí để có được mạng lưới liên hệ đáng tin cậy). Trong một cuộc khảo sát được ECFR tiến hành trong năm 2015, kết quả cho thấy các nhà đầu tư của EU đều nhận thực được thực tế này.

Tương tự, doanh nghiệp Nhật Bản có xu hướng không thích rủi ro và còn e ngại khi đầu tư vào một vài nước thành viên EU mà Nhật Bản ít tiếp xúc. EPA sẽ giúp giải quyết phần nào các lo ngại của nhà đầu tư bằng việc cung cấp một khuôn khổ pháp lý ổn định để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế ở thế kỷ 21.

Thêm nhiều cuộc đàm phán khác cũng đang diễn ra

EPA vẫn còn một vài vấn đề đang được tiếp tục đàm phán, và nếu thuận lợi, việc đàm phán sẽ được hoàn tất trước khi Ủy Ban châu Âu kết thúc nhiệm kỳ vào năm 2019. Một trong số các vấn đề còn tồn đọng đó chính là cơ chế giải quyết tranh chấp. Trong khi EU thích một hệ thống tòa án đầu tư giống như trong Hiệp định mà khối này đã ký với Canada (CETA), thì Nhật Bản lại ưu tiên cơ chế trọng tài như hiện nay, còn gọi là cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà nước và nhà đầu tư. Cả hai phía đã quyết định sẽ tách vấn đề này ra khỏi EPA để không làm chậm tiến độ thông qua Hiệp định.

Song song với đàm phán EPA, EU và Nhật Bản cũng đang thảo luận về một hiệp định đối tác tương tự nhưng về mặt chính trị – Hiệp định Đối tác Chiến lược (SPA) và kỳ vọng sẽ kết thúc sớm đàm phán. Mục tiêu của SPA là củng cố quan hệ đối tác trên mọi lĩnh vực dựa trên các giá trị nền tảng; hợp nhất tất cả các lĩnh vực hợp tác chính trị vào cùng một văn bản; và lần đầu tiên, nâng cấp mối quan hệ giữa hai phía bằng một hiệp định ràng buộc về mặt pháp lý, kể từ sau Kế hoạch hành động Nhật Bản – EU giai đoạn 2001 – 2010. Hiệp định này sẽ giúp cho EU và Nhật Bản phối hợp nhịp nhàng hơn trong một số vấn đề ngoại giao quan trọng như vụ việc Bắc Triều Tiên.

Và cuối cùng, EU muốn hợp tác cả về quốc phòng với Nhật Bản sau khi hoàn tất SPA. Trong một sự kiện tại Tokyo vào năm ngoái, đại sứ EU tại Nhật Bản, Viorel Isticioaia-Budura nói rằng EU muốn có một Hiệp định Tham gia Khung với Nhật Bản trong hoạt động quản lý khủng hoảng, tương tự như hiệp định năm 2014 mà EU đã ký với Hàn Quốc.

Đáp lại vấn đề địa chính trị hiện nay

Ngoài ý nghĩa kinh tế, việc kết thúc nhanh chóng EPA còn là biện pháp ứng phó trước các thay đổi trong địa chính trị gần đây trên thế giới. Đầu tiên, mâu thuẫn trong chính quyền hiện nay của Mỹ về lập trường đối với tự do hóa thương mại đa phương đã giúp cho Nhật Bản và EU nổi lên như những người đi đầu trong vấn đề thương mại tự do toàn cầu và hiệp định đa phương. Không phải ngẫu nhiên khi đàm phán EPA được đẩy nhanh sau khi Mỹ rút khỏi TPP.

Thứ hai, sự hiện diện ngày một tăng của Trung Quốc tại châu Âu đã gióng lên hồi chuông báo động cho cả Nhật Bản và EU. Cả hai đều nhìn nhận vai trò của Trung Quốc trong việc làm suy yếu EU để đáp lại phán quyết của Tòa Công lý Quốc tế (ICJ) về vấn đề biển Đông là dấu hiệu cho thấy Trung Quốc đang sử dụng đòn bẩy kinh tế vì mục tiêu chính trị.

EU cũng ngày càng lo lắng trước sự bành trướng lợi ích của Trung Quốc trong các lĩnh vực kinh tế chiến lược của EU. Đó cũng là lý do để Ủy ban châu Âu đề xuất một khuôn khổ pháp lý mới nhằm sàng lọc lại các khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài. Châu Âu cũng bày tỏ lo ngại đó với Nhật Bản trong chuyến viếng thăm của ông Abe đến châu Âu, trong đó có Serbia, một ứng viên đang muốn gia nhập EU nhưng lại đang có thái độ ưu ái Trung Quốc. Cựu Tổng thư ký NATO ông Anders Fogh Rasmussen bày tỏ lo ngại tương tự và nhận định rằng EPA “là hiệp định vì mục tiêu tự do, và chúng tôi cần Nhật Bản giúp đỡ để bảo vệ quyền tự do đó”.

Brexit là vấn đề thách thức thứ 3 cho cả EU và Nhật Bản. Về phía EU, khối này xem EPA là biểu trưng cho mong muốn hợp tác với thế giới bất chấp các cuộc khủng hoảng bên trong khối như vấn đề Brexit. Còn về phía Nhật Bản, do lo sợ sẽ mất đi “lối vào EU” một khi Vương Quốc Anh dứt áo ra đi, Nhật Bản cũng xem EPA như là phương cách để duy trì và xúc tiến hoạt động đầu tư vào lục địa này.

Cuối cùng, EPA còn nhằm bày tỏ sự thất vọng của EU và Nhật Bản dành cho hệ thống WTO hiện nay. Các nhà ngoại giao Nhật Bản đang cố gắng khắc phục các hạn chế trong WTO bằng cách ký kết một loạt các hiệp định thương mại để giúp thiết lập lại tiêu chuẩn cho toàn cầu. Về phần EU, khối nay đang chuẩn bị khởi động đàm phán FTA với Úc và New Zealand để mở rộng thêm mạng lưới các hiệp định thương mại hiện có của khối. Có lẽ không phải ngẫu nhiên khi việc công bố EPA lại được tổ chức vài ngày trước khi Hội nghị Bộ trưởng WTO (MC11) diễn ra tại Buenos Aires, Argentina. MC11 đã không thể đạt được bất kỳ tiến bộ đáng kể nào.

Các bước tiếp theo và viễn cảnh tương lai

EU và Nhật Bản kỳ vọng sẽ đưa EPA đi vào hiệu lực muộn nhất là vào mùa xuân năm 2019, đây là thời điểm trước khi sự kiện Brexit chính thức diễn ra (3/2019) và cũng thời điểm nhiệm kỳ của Ủy ban châu Âu sắp kết thúc. Từ đây cho đến lúc đó, văn kiện hiệp định sẽ phải qua các bước kiểm tra pháp lý, dịch thuật thành tất cả các ngôn ngữ chính thức và được phê chuẩn bởi nghị viện EU và các nước.

Rút được bài học từ quá trình phê chuẩn phức tạp của CETA, ủy ban châu Âu đã minh bạch nội dung trong EPA để lường trước sự phản đối từ công chúng. Về phía Nhật Bản cũng cam kết sẽ làm mọi cách để đảm bảo cho quá trình phê chuẩn hiệp định được thành công, bằng việc giải quyết các lo ngại trong nước cũng như tranh thủ sự ủng hộ từ các nước thành viên EU. Không phải vô tình khi các nước gần đây mà ngài Abe viếng thăm có Bulgaria – nước đang nắm chức chủ tịch Hội đồng châu Âu, và Romania – nước kế nhiệm vị trí chủ tịch Hội đồng châu Âu trong nhiệm kỳ tiếp theo khi EPA dự kiến có hiệu lực.

Trong bối cảnh địa chính trị hiện nay, cả EU và Nhật Bản đều nhấn mạnh rằng xúc tiến thương mại tự do và các giá trị nền tảng là thành tố cốt lõi của hợp tác lần này. Song song với đàm phán EPA, Nhật Bản cũng đã làm việc không ngừng nghỉ để cứu sống TPP sau khi Mỹ rút lui khỏi Hiệp định. Nỗ lực của nước này đã thu hái được thành công khi Thủ trướng Canada Justin Trudeau vào thứ ba tuần trước thông báo rằng 11 nước còn lại trong TPP đã đạt được thỏa thuận về hiệp định sửa đổi, và dự kiến sẽ ký kết hiệp định vào tháng 3 năm nay.

Các nhà ngoại giao Nhật Bản biết rằng, đàm phán EPA tuy khó khăn nhưng đã giúp xây dựng lòng tin giữa hai phía. Thông qua đàm phán lần này, Nhật Bản đánh giá cao tính chuyên nghiệp và năng lực của đoàn đàm phán EU. Sự hiểu biết lẫn nhau có thể đem lại nhiều cơ hội hơn cho hợp tác kinh tế và chính trị về sau này giữa hai phía, bằng chứng là chuyến viếng thăm của ngài Abe đến các nước Đông Âu có sự hiện diện của các doanh nghiệp, trong khi trước đây các nhà đầu tư Nhật Bản rất ít quan tâm đến vấn đề này.

Tác giả: Irina Angelescus - thành viên Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) của Viện nghiên cứu các vấn đề quốc tế Nhật bản  (JIIA) tại Tokyo. Bài viết trên chỉ phản ánh quan điểm của riêng tác giả.

Nguồn: CFR – TQ

Từ khóa: EU – Nhật Bản, đối tác kinh tế, đối tác chiến lược, hợp tác, chuyển biến địa chính trị