Tăng trưởng tại Châu Á: Nguy cơ cho cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung

Trumb-Tap 2

Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định “bảo hộ thương mại sẽ dẫn tới sự thịnh vượng”. Ngược lại, Chủ tịch Trung Quốc – ông Tập Cận Bình nhấn mạnh “chúng ta phải thúc đẩy thương mại và đầu tư, tự do hoá và tạo thuận lợi thương mại thông qua việc mở cửa, đặc biệt là nói không với chủ nghĩa bảo hộ”. Hai quan điểm tương phản này có ý nghĩa gì đối với tương lai của thương mại toàn cầu, đặc biệt khikhu vực châu Á ngày càng trở nên năng động và phát triển?

Tăng trưởng nhanh chóng tại khu vực châu Á

Câu hỏi này có ý nghĩa toàn cầu. Ngày nay, khu vực châu Á – bao gồm Đông, Đông Nam Á và Nam Á – tập trung hầu hết các nền kinh tế năng động nhất thế giới, trong đó nổi bật là Trung Quốc và Ấn Độ. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã dự báo rằng thị phần của các nền kinh tế mới nổi ở Châu Á trong sản lượng thế giới (theo ngang giá sức mua - PPP) sẽ tăng từ 9% vào năm 1980đến 38% vào năm 2021, chỉ thấp hơn một chút so với sự tăng trưởng của các nước phát triển.

Cam kết của Mỹ về tự do thương mại tạo ra môi trường thịnh vượng tại châu Á. Tự do thương mại đã đóng vai trò quyết định, giúp kinh tế tăng trưởng nhanh chóng tại khu vực này, thông qua việc khai thác lợi thế so sánh, lợi thế kinh tế theo quy mô, tiếp cận với bí quyết sản xuất và thúc đẩy tính cạnh tranh.

Điều này mang lại kết quảđáng chú ý, đặc biệt là trường hợp của Trung Quốc. Thị phần xuất khẩu hàng hoá trên thế giới đã tăng từ khoảng 1% trong năm 1981 lên 4% vào năm 2000 - ngay trước khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001 vàđạt mức 14% vào năm 2015. Thị phần xuất khẩu hàng hóa của các nền kinh tế mới nổi tại Châu Á tăngtừ 4% năm 1981 lên đến 21% vào năm 2015. Trong khi đó, thị phần của Nhật Bản đã thay đổi theo chiều hướng ngược lại, giảm từ 10% năm 1993 xuống còn 4% vào năm 2015. Nhìn chung, thị phần của châu Á trong xuất khẩu hàng hóa thế giới (bao gồm tái xuất khẩu) đã đạt 33% vào năm 2015.

WTO được thành lập vào năm 1995 và trước đó, Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT)năm 1947 đã đưa ra khung thể chế cơ bản cho sự phát triển của thương mại ở châu Á. Hiệp định GATT thúc đẩy tự do thương mại toàn cầu thông qua 8 cuộc đàm phán đa phương. Vòng Uruguay là vòng đàm phán cuối cùng, kết thúc vào năm 1994. Vòng đàm phán Doha được đưa ra vào năm 2001, tính đến nay vòng đàm phán này vẫn chưa thể hoàn tất cho sự bất đồng quan điểm của các bên liên quan.

Không giống như tại châu Âu, các hiệp định thương mại khu vực đóng một vai trò khá khiêm tốn trong việc phát triển thương mại châu Á, ngoại trừ duy nhất là ASEAN (Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á). Bên cạnh đó, còn có một hiệp định thương mại song phương tồn tại giữa Mỹ và Hàn Quốc. Ngoài ra, ASEAN +3 (ASEAN Plus Three - APT), bao gồm 3 quốc gia là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Tuy nhiên,trên thực tế ASEAN +3 vẫn được xem là cơ quan điều phối hơn là một hiệp định thương mại.

Bất chấp một số dấu hiệu phục hồi, thương mại toàn cầu đã tăng trưởng chậm hơn rất nhiều kể từ cuộc khủng hoảng tài chính. Giai đoạn từ năm 2012 - 2015, mức tăng trưởng trung bình của lượng hàng hoá và dịch vụxuất khẩutừ các nền kinh tế mới nổi ở châu Á chỉ đạt hơn 4%, thấp hơn so với mức tăng trưởng GDP bình quân khu vực và tăng trưởng thấp hơn rất nhiều trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2007 - 2008.

Nền kinh tế thế giới vẫn chưa rơi vào tình trạng “đảo ngược toàn cầu hóa”. Nhưng giờ đây, toàn cầu hóa không còn là vấn đề mà các nền kinh tế trên thế giới xem trọng. Chủ nghĩa bảo hộ gia tăng không được xem là lời giải thích cho sự tăng trưởng chậm chạp của thương mại toàn cầu. Nhưng IMF cho rằng nhu cầu suy yếu - đặc biệttrong đầu tư – là nguyên nhân gây ra suy thoái. Điều này cho thấy thương mại có thể tăng trở lại, tuy nhiên, sự phục hồi hay không phụ thuộc phần lớn vào chính sách thương mại.

Xu hướngtoàn cầu hóađảo ngược

Nhằm mục đích đáp lại tăng trưởngvề kinh tế lẫn chính trị ở Trung Quốc, cũng như nhận rađược sự thất bại của WTO trong vai trò tạo nền tảng tự do hóa thương mại, cựu tổng thống Mỹ - Barack Obama đã quyết định thúc đẩy hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).Hiệp định TPP hoàn tất ký kếtvào tháng 2/2016, bao gồm các nước như Úc, Brunei, Canada, Chilê, Nhật Bản, Malaysia, Mexico, New Zealand, Peru, Singapore, Việt Nam và Mỹ. Đến ngày 23/01/2017, tổng thống thứ 45 của Mỹ - ông Donald Trump ký sắc lệnh rút Mỹ khỏi hiệp định TPP. Vào tháng 4, các quan chức của Nhật Bản đã cho biết Tokyo rất muốn tiếp tục theo đuổi hiệp định TPP mà không có sự tham gia của Mỹ.

Hiệp định TPP cố tình loại trừ Trung Quốc – một cường quốc đang trổi dậy. Hiệp định không chỉ bao gồm các nước thuộc khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, ngoài ra hiệp địnhcònđưa ra một loạt những thay đổi về các quy định, luật lệ. Những người ủng hộ hiệp định cho rằng những quy định trong hiệp định TPP sẽ gây ra khó khăn cho các đối tác hơn là gây ra với Mỹ.

Đại diện thương mại Mỹ - ông Michael Froman, người trực tiếp tham gia đàm phán hiệp định TPP, đã đặt ra mục tiêu khá rõ ràng cho hiệp định. “Để ngăn chặn thách thức đến từ Trung Quốc là không cho phép Trung Quốc viết các luật lệ thương mại, mà phải để Mỹ thực hiện điều này”, ông lập luận vào tháng 9/2016. “Với mục đích, không cho phép Trung Quốc phân chia thị trường trong tương lai,đồng thời tạo ra thương mại công bằng,giúp cho các công nhân và doanh nghiệp Mỹ cùng cạnh tranh và giành chiến thắng”. Hiệp định TPP sẽ giúp hiện thực hóa điều này.

Tuy nhiên,bà Hillary Clinton và ông Trump đều không tán thànhhiệp định TPP. Ông Trump tuyên bố sẽ rút Mỹ khỏi hiệp định ngay khi ông nhậm chức, ông Trump còn có ý địnhthực hiện các thỏa thuận song phương, thậm chí thương mại cân bằng song phương - một ý tưởng đáng kinh ngạc trong một thế giới thương mại đa phương phụ thuộc vào thị trường. Ông Trump có ý định thay thế chủ nghĩa đa phương thành chủ nghĩa song phương, chủ nghĩa tự do thành chủ nghĩa bảo hộ.

Toàn cầu hóa và các hiệp định tự do thương mại

Việc Mỹ rút khỏi hiệp định TPP đã mang đến cơ hội cho Trung Quốc. Các thành viên tham gia hiệp định TPP sản xuất ra khoảng 25% hàng hóa xuất khẩu thế giới. Trung Quốc đang thúc đẩy Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), hiệp định loại trừMỹ và các thành viên của hiệp định TPPđến từ châu Mỹ. Nhưng RCEPcòn có thêm sự tham gia của Campuchia, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Hàn Quốc, Lào, Myanmar, Philippines và Thái Lan.

Hiệp định RCEP bao gồm cả 2 quốc gia đông dân số nhất thế giới là Trung Quốc và Ấn Độ, các thành viên của hiệp định tạo ra khoảng 31% xuất khẩu của thế giới và tổng GDP của các nước tham gia vào hiệp định RCEP lớn hơn so vớitổng GDP của các nước trong hiệp định TPP. Mặc dù ít tham vọng hơnhiệp định TPP, RCEP dự kiến sẽ tạo ra một khu vực thương mại tự do ở châu Á và phía tây Thái Bình Dương, nhưng với sự dẫn đầu của Trung Quốc chứ không phải Mỹ. Tuy nhiên, điều này chỉ phát huy tác dụng nếu như Trung Quốc tạo ra thị trường rộng mở cho các nước khác.

Sáng kiến “Một Vành đai, Một Con đường” của Trung Quốc, được đưa ra vào năm 2013, có thể đẩy nhanh sự xuất hiện một thị trường như vậy. Mục đích của sáng kiến này là sử dụng vốn của Trung Quốc và các khả năng tổ chức để mở rộng việc cung cấp cơ sở hạ tầng khắp khu vực Âu Á và thậm chí vượt ra ngoài các khu vực khác. Nếu thành công, điều này sẽ thúc đẩy hội nhập kinh tế, bằng đường bộ lẫn đường biển, trong một hệ thống kinh tế tập trung vào Trung Quốc. Nhu cầu cơ sở hạ tầng của khu vực Châu Á - Thái Bình Dương rất lớn vì thế các nguồn lực của Trung Quốc sẽ trở nên hữu ích.

Thế giới và châu Á hiện đang trong sự lựa chọn giữa phi toàn cầu hóa hoặc toàn cầu hóa, giữa sự dẫn dắt của Mỹ hoặc sự dẫn đắt của Trung Quốc.

Mỹ đang quay về với vai trò hậu sau chiến tranh, khi điều này đóng vai trò quan trọng đối với sự thành công của nền kinh tế châu Á. Liệu việc này có gây ra sự hỗn loạn và nhầm lẫn hoặc một trật tự mới được xây dựng quanh Trung Quốc? Những người lạc quan xem đây là thời cơ. Tuy nhiên, những người bi quan có thể xem đây là khoảng thời giannguy hiểm.

Nguồn: Financial Times – XM.

Từ khóa: Tăng trưởng, tại Châu Á, Nguy cơ, cho cuộc chiến thương mại, Mỹ - Trung