Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Với báo cáo mới đây về lao động ở khu vực phi chính thức của Tổng cục Thống kê, lần đầu tiên, một bức tranh toàn cảnh bằng số liệu được thu thập bởi cơ quan thống kê quốc gia, cho phép những người làm chính sách, giới chuyên gia, công chúng... có thể có cái nhìn rất xác thực về khu vực kinh tế quan trọng này.

Thực trạng và những nỗi lo dài hạn

Số liệu này khẳng định lại những quan sát gần đây về thực trạng của lao động ở khu vực kinh tế phi chính thức, với những đặc trưng và xu hướng chính. Thứ nhất, quy mô của khu vực này là lớn và có xu hướng gia tăng. Thứ hai, lao động chưa qua đào tạo vẫn là chủ yếu. Thứ ba, thu nhập của lao động khu vực này thấp hơn đáng kể so với khu vực phi chính thức. Và thứ tư, an sinh xã hội là vấn đề đáng lo ngại với lao động trong khu vực này bởi tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế rất thấp.

Bên cạnh những vấn đề hiện tại báo cáo đã làm rõ, nhìn về trung và dài hạn, khu vực lao động phi chính thức sẽ chịu sức ép gián tiếp từ cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đang hình thành ngày càng rõ nét. Hai yếu tố chính đáng lưu ý đó là trí thông minh nhân tạo (AI) và robot - công nghệ tự động hóa. Thực ra việc robot tham gia vào các dây chuyền sản xuất hay AI thay người lái xe, lái máy bay làm dịch vụ giao nhận hàng... đã được thí nghiệm thành công và từng bước ứng dụng vào thực tế. Lao động bị robot hay AI chiếm việc làm sẽ đi về đâu nếu không phải là gia nhập khu vực phi chính thức?

Những xu hướng tương tự rồi sẽ lặp lại ở Việt Nam. Nhưng khác với các quốc gia phát triển, tình hình Việt Nam sẽ phức tạp hơn, khó khăn hơn bởi Việt Nam có lực lượng lao động chính, đặc biệt trong các khu vực sản xuất công nghiệp đều là lao động có chuyên môn kỹ thuật thấp. Hệ thống đào tạo lao động của Việt Nam lại thua kém ở khoảng cách rất xa so với các nước phát triển.

Không phải Chính phủ không nhìn ra các vấn đề và thách thức của khu vực lao động phi chính thức. Nhưng những nỗ lực thay đổi đến nay vẫn còn là quá ít và thiếu tính hệ thống.

Những thay đổi chính sách nào cần thực thi?

Không phải Chính phủ không nhìn ra các vấn đề và thách thức của khu vực lao động phi chính thức. Nhưng những nỗ lực thay đổi đến nay vẫn còn là quá ít và thiếu tính hệ thống. Một số công việc, cả trong ngắn hạn, trung hạn và dài hạn cần ưu tiên thực thi.

Thứ nhất, nhanh chóng cải cách hệ thống hộ khẩu hiện nay để giúp lao động phi chính thức, lao động nhập cư tiếp cận dịch vụ giáo dục, dịch vụ y tế một cách dễ dàng. Ngành công an vẫn có thể quản lý bằng hộ khẩu, nhưng vai trò của hộ khẩu chỉ nên giới hạn trong quản lý cư trú. Các thủ tục hành chính để tiếp cận dịch vụ công, trong đó quan trọng nhất là giáo dục, y tế, điện, nước sạch hoàn toàn không cần thiết “bám” vào hộ khẩu. Tăng cơ hội tiếp cận dịch vụ, đặc biệt là giáo dục, cũng là bước chuẩn bị tốt nhất cho các thế hệ tiếp nối của lao động phi chính thức, lao động nhập cư vào đô thịứng phó với các thách thức trong tương lai.

Thứ hai, tỷ lệ tham gia bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội của lao động phi chính thức là rất thấp. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ý thức được vấn đề này nhưng các giải pháp chính sách hầu như không có. Chính phủ cần mở cửa thị trường bảo hiểm hơn nữa cho khu vực tư nhân tham gia. Gỡ bỏ các rào cản gia nhập thị trường, đơn giản hóa thủ tục hành chính (điều kiện tham gia cung cấp dịch vụ, thủ tục thành lập, báo cáo...) là cách thức quan trọng để doanh nghiệp tư nhân tham gia. Sự cạnh tranh từ khu vực tư cũng là cách tốt nhất để gây áp lực cải cách cho Bảo hiểm xã hội Việt Nam - vốn vẫn đang hoạt động theo cung cách của một đơn vị hành chính sự nghiệp, thiếu hiệu quả và tính minh bạch, trách nhiệm giải trình rất thấp.

Thứ ba, cải cách giáo dục, với ưu tiên nhắm vào giáo dục đại học và hệ thống dạy nghề. Đã đến lúc, đào tạo trên phổ thông phải được coi là một thị trường đào tạo - nơi cung cấp “hàng hóa là lao động” cho thị trường lao động. Các đơn vị đào tạo phải được nhìn nhận như doanh nghiệp - dù là doanh nghiệp với nhiều đặc thù, để theo đó, toàn bộ hệ thống chính sách được thiết kế trên nền tảng tư duy: đào tạo nhân lực là một thị trường hàng hóa và nhà trường là doanh nghiệp.

Trong ngắn hạn, hệ thống đào tạo nghề nên là “mắt xích” ưu tiên - bởi vì mắt xích này có thể tạo ra hiệu quả cao và dễ dàng thay đổi nhanh hơn.

Để gia tăng tính hiệu quả, việc tăng cường tính thị trường và tính cạnh tranh trong cung cấp dịch vụ đào tạo cần được cân nhắc. Theo đó, các gói tài trợ ngân sách đào tạo nghề nên được mở thầu cạnh tranh, để các doanh nghiệp tư nhân có thể tham gia cung cấp dịch vụ đào tạo nghề. Thậm chí, cách làm cung cấp các “voucher” (phiếu) đào tạo cho lao động nông nghiệp cũng nên được thí điểm.

Theo cách thức này, Nhà nước, thay vì “trả tiền trực tiếp” cho người lao động đi học nghề thì cung cấp một phiếu đào tạo cho người lao động trong diện hỗ trợ đào tạo. Người đó sẽ sử dụng “voucher”, đăng ký tham gia một khóa học do một doanh nghiệp - trường nghề - mà mình cho là đáp ứng đúng nhu cầu bản thân, bao gồm cả yếu tố chất lượng đào tạo. Doanh nghiệp sẽ tích lũy “vocher” để nhận lại kinh phí từ Quỹ đào tạo nghề quốc gia. Cách làm này giúp gia tăng tốt nhất mức độ cạnh tranh, từ đó tăng chất lượng đào tạo của cơ sở cung cấp dịch vụ, lẫn tăng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm (với số tiền được trợ cấp dưới hình thức phiếu) của người lao động. Làm được việc này, các trường nghề tư nhân sẽ có động lực lớn để phát triển, giúp đáp ứng nhu cầu thị trường lao động. Tiêu chí hiệu quả của các khoản tài trợ từ ngân sách cũng được nâng cao: vừa đảm bảo tính công bằng - hỗ trợ diện rộng cho lao động; vừa đảm bảo tính hiệu quả nhờ áp dụng cơ chế cạnh tranh của thị trường.

Cuối cùng, để cải cách cần có bộ máy thực thi mạnh và hiệu quả. Việt Nam luôn đề cao chiến lược khoa học công nghệ và đào tạo. Ngân sách đổ vào cho lĩnh vực này là rất lớn - nếu xét về tỷ lệ chi ngân sách/GDP thì cao hơn nhiều nước khác, thậm chí cả các nước phát triển, nhưng hiệu quả luôn là dấu hỏi lớn. Ngoài việc lựa chọn sai ưu tiên và cách làm, một hạn chế quan trọng là bộ máy.

Hiện nay ba bộ Giáo dục và Đào tạo; Lao động - Thương binh và Xã hội; Khoa học và Công nghệ đều có những trùng lắp và giẫm chân lên nhau trong chức năng phát triển nguồn nhân lực cho thị trường lao động. Chồng chéo không chỉ là lãng phí về ngân sách (biên chế), mà quan trọng hơn là tình trạng “phân mảnh” về quyền lực. Quyền lực bị phân mảnh khiến ngay trong Chính phủ không có một “nhạc trưởng” để lãnh đạo và điều phối các tiến trình cải cách. Trong khi vấn đề càng ngày càng mang tính phức hợp, các cơ quan lại phân mảnh, mỗi bộ chỉ nhìn một góc và theo đuổi quan tâm riêng, lợi ích riêng của bộ mình. Do đó, song song với thực thi những đề xuất cụ thể, theo tôi, Chính phủ cần nhìn nhận lại việc tổ chức bộ máy quản lý nhà nước. Chiến lược cải cách có hay đến mấy, nhưng bộ máy thực thi yếu thì rủi ro thất bại vẫn là rất cao.

Bức tranh lao động phi chính thức

Tại hội thảo “Báo cáo lao động phi chính thức của Việt Nam” diễn ra gần đây, bà Nguyễn Thị Xuân Mai, Vụ trưởng Vụ Thống kê dân số và lao động, Tổng cục Thống kê (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), cho biết cả nước hiện có khoảng 18 triệu lao động phi chính thức, chiếm khoảng 57,2% lực lượng lao động. Nếu tính thêm hơn 20 triệu lao động phi chính thức trong khu vực nông nghiệp thì tỷ lệ này là trên 70%.

Do chế tài yếu và tính cạnh tranh trong công việc cao nên ngay cả khu vực chính thức cũng xuất hiện lao động phi chính thức. Trong tổng số hơn 16 triệu người làm công ăn lương, có khoảng một phần ba là lao động phi chính thức.

Trong số 21 ngành kinh tế được khảo sát thì bốn ngành có tỷ lệ lao động phi chính thức cao nhất là: hoạt động làm thuê trong các hộ gia đình (gần 99%); xây dựng (hơn 90%); dịch vụ lưu trú và ăn uống (hơn 80%); hoạt động dịch vụ khác (trên 83%).

Tỷ lệ qua đào tạo của lao động phi chính thức khá thấp, chỉ khoảng gần 15%, thấp hơn mức chung của lao động có việc làm trong toàn bộ nền kinh tế 5,7 điểm phần trăm và thấp hơn so với lao động chính thức là 17,4 điểm phần trăm.

Số giờ làm việc của lao động phi chính thức cao hơn khá nhiều so với lao động chính thức nhưng tiền lương bình quân lại thấp hơn ở tất cả các vị trí việc làm (chỉ khoảng 4,4 triệu đồng/tháng so với 6,7 triệu đồng/tháng).

Gần 98% lao động khu vực phi chính thức không được đóng bảo hiểm xã hội (BHXH).

Báo cáo nói trên khuyến nghị cần phải có chương trình hành động cụ thể khuyến khích các hộ kinh doanh cá thể phát triển thành doanh nghiệp. Cần đơn giản hóa các thủ tục chuyển đổi; giảm bớt gánh nặng về chế độ kế toán; có chính sách hỗ trợ về thuế, vốn, công nghệ;...

Bên cạnh đó, cần tăng cường thực thi pháp luật lao động trong khu vực chính thức nhằm chuyển số lao động không có hợp đồng thành lao động chính thức.

Ngoài ra, cần phải có chính sách đào tạo nghề hiệu quả, tăng cường sự trợ giúp pháp lý cũng như tăng tính hiệu quả, hấp dẫn của BHXH tự nguyện để giúp một phần lao động phi chính thức hiện nay chuyển dịch sang khu vực chính thức.

Theo ông Nguyễn Khắc Giang, thuộc Nhóm nghiên cứu chính trị - xã hội của Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VERP), hiện cả nước có 4,9 triệu hộ kinh doanh cá thể, sử dụng khoảng 8,2 triệu lao động.

Không dễ để chuyển được hộ kinh doanh cá thể thành doanh nghiệp do chi phí thuế, lao động và các khoản chi không chính thức khác... khi trở thành doanh nghiệp còn cao. Ngoài ra, các hộ kinh doanh cá thể còn thiếu khả năng tiếp cận thị trường, vốn, công nghệ để trở thành doanh nghiệp. Hầu hết các hộ kinh doanh cá thể sử dụng vốn tự có hoặc đi vay bạn bè, người thân thay vì từ những kênh chính thức. Hơn nữa, hộ kinh doanh cá thể còn thiếu về kỹ năng quản lý để trở thành doanh nghiệp. Đa số các hộ kinh doanh cá thể không có kỹ năng kế toán. Cụ thể, có tới 62% hộ kinh doanh cá thể tại Hà Nội và 79% tại TPHCM không có hồ sơ hoặc không ghi chép kế toán, dù chỉ là ghi chép đơn giản.

Nguồn: Thời báo kinh tế Sài Gòn

Từ khóa: tìm lời giải, chính sách, khu vực, lao động phi chính thức