Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là một nguồn lực quan trọng, đóng góp lớn trong sự phát triển kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, mức độ kết nối, lan tỏa giữa khối doanh nghiệp (DN) FDI với DN trong nước chưa tốt. Vì vậy, trong mối liên kết này cần xây dựng lại khung chính sách, trong đó coi nhiệm vụ tăng năng lực của khu vực DN trong nước là một cấu thành quan trọng.

Chậm kết nối, khó lan tỏa

Không thể phủ nhận những đóng góp to lớn của FDI đối với nền kinh tế nói chung, từng địa phương nói riêng trong những năm qua. Tuy nhiên, theo Chủ tịch Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài Nguyễn Mại, FDI hiện nay có một điểm hạn chế chính là tác động lan tỏa chưa được như kỳ vọng. Sau gần 30 năm kể từ ngày có dự án (DA) FDI đầu tiên vào Việt Nam, đến nay mới chỉ có được 21% số DN tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, trong khi đó ở Thái-lan tỷ lệ này là 30%, ở Malaysia là 46%… Thế nhưng, sự lan tỏa chưa như kỳ vọng trước hết là do chính DN Việt Nam. Nhiều giám đốc làm cho DN Nhật Bản, Mỹ và Hàn Quốc cho rằng, muốn thành công thì cần có hai yếu tố: Tự tin và chủ động. Trong khi DN Việt Nam lại thiếu tự tin và chưa chủ động.

Theo Trưởng ban Pháp chế, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Đậu Anh Tuấn, trong chuỗi giá trị có hai đầu: giá trị gia tăng (GTGT) cao và GTGT thấp. Với đầu GTGT thấp như: dệt - may, thiết kế, các DN trong nước tham gia chủ yếu là may. Trong khi đầu GTGT cao là tiêu thụ, các DN FDI chiếm gần như toàn bộ. Vậy nên, GTGT chung của ngành dệt - may chỉ đạt 15% kim ngạch. Ngành da - giày cũng vậy, các DN Việt Nam chỉ sản xuất, còn khâu tiêu thụ, marketing vẫn thuộc về các DN nước ngoài. Cách đây một năm, cứ 10 đồng xuất khẩu (XK) của Việt Nam, 5 đồng thuộc về DN FDI, nhưng đến nay con số này là 7,5 đồng. DN FDI tại Việt Nam tham gia chuỗi sản xuất toàn cầu rất tốt. Trong khi đó, lan tỏa giữa khối DN FDI và DN tư nhân (TN) chưa tốt. Hằng năm, VCCI đều có những cuộc điều tra, kết quả cho thấy, các DN FDI chỉ mua khoảng 26,6% thiết bị, đầu vào từ DN Việt Nam, còn lại nhập khẩu và nhập từ công ty mẹ. Đây là kết quả rất khiêm tốn, dù liên kết có chuyển động nhưng rất chậm chạp.

Sự lan tỏa không tự đến!

Là một DN FDI có quy mô lớn, Tập đoàn Samsung (Hàn Quốc) hiện có sáu nhà máy tại Việt Nam, với tổng vốn đầu tư là 15 tỷ USD, đã giải ngân được 10 tỷ USD. Dự kiến đến cuối năm 2017, số lao động Việt Nam tại sáu nhà máy của Samsung sẽ nâng lên 150.000 người; XK đạt hơn 50 tỷ USD, đóng góp hơn 20% kim ngạch XK của Việt Nam. Tỷ lệ nội địa hóa các sản phẩm của Samsung tại Việt Nam hiện là khoảng 50%... Song, để DN trong nước có thể tham gia chuỗi cung ứng của Samsung là rất khó khăn.

Về nguyên do khiến FDI chưa lan tỏa được như kỳ vọng, Phó Tổng Giám đốc Samsung Việt Nam Hyun Woo Bang cho biết, hiện Samsung Việt Nam đang phải làm một công việc rất nghịch lý, đó là chủ động tìm kiếm và phát hiện các nhà cung cấp nội địa có tiềm năng. Samsung có quy mô lớn, nên những DN Việt Nam muốn trở thành nhà cung cấp của Samsung cần có quy mô tương ứng. Trong khi đó, các DN Việt Nam chủ yếu là DN vừa và nhỏ, những DN có quy mô tương đối thì lại thiếu sự tự tin khi tiếp cận với Samsung, cũng như mức độ tin tưởng về chất lượng chưa cao.

Ông Hyun Woo Bang khẳng định, chúng tôi luôn mong các DN Việt Nam tự tin hơn để trở thành nhà cung cấp cho Samsung. Thực tế, Samsung đã hình thành một hệ sinh thái cung cấp sản phẩm tại Việt Nam. Ba năm trước chúng tôi chỉ có bốn DN cung cấp (vendor) cấp 1 đến nay đã có 25 DN, cuối năm nay là 29 DN và hướng tới con số 50 DN nội địa vào năm 2020. Trong chuỗi cung ứng của Samsung còn rất nhiều các DN cấp 2, cấp 3, cung cấp sản phẩm gián tiếp. Vì vậy, DN Việt Nam không nên tham vọng làm ngay vendor cấp 1 mà hãy làm vendor cấp 2, cấp 3 trước. Sau một thời gian tích luỹ kinh nghiệm, công nghệ, cải thiện chất lượng thì họ có thể vững bước hơn để trở thành vendor cấp 1.

Ngoài ra, theo ông Phạm Anh Tuấn, Tổng trưởng Ban Kế hoạch chiến lược của Toyota Việt Nam, công nghiệp ô-tô, xe máy được mở ra gần như cùng thời điểm nhưng tại sao xe máy đã nội địa hóa được 80% còn ô-tô chỉ khoảng 20%? Nguyên nhân ở đây không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn về sản lượng. Tăng trưởng sản lượng ô-tô rất thấp, thấp hơn nhiều so xe máy nên rất khó phát triển. Sản lượng ô-tô ở Việt Nam hiện nay đạt 300.000 chiếc mỗi năm, trong đó Toyota có khoảng 50.000 chiếc và bốn mẫu xe. Sản lượng thấp nên rất khó nội địa hóa. Nội địa hóa không phải là thành tích để giảm giá thành.

Cần có “bàn tay” chính sách

Điều mà nhiều chuyên gia băn khoăn là: Sau khi FDI rút đi, Việt Nam còn lại gì? Đánh giá như thế nào cho đúng về tác động lan tỏa của FDI? Giải pháp nào để FDI như kỳ vọng?

Theo ông Lê Duy Thành, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Phúc, không chỉ vậy, FDI cũng đang bộc lộ khá nhiều hạn chế. Nếu chúng ta không có cách chăm sóc và thái độ hợp lý với FDI thì tính bền vững, việc cải thiện đời sống nhân dân sẽ khó khăn hơn. Thời gian tới, định hướng thu hút FDI cần chọn lọc, trong đó phải mở ra cơ hội cho DN trong nước tham gia chuỗi GTGT của DN FDI và có bước chuẩn bị trước để chủ động đón nhận. Đồng thời, cần đặt mục tiêu cải thiện các chỉ số liên quan đến lan tỏa FDI để theo dõi và giám sát. Và Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ, giúp các DN trong nước phát triển phù hợp mục tiêu và kỳ vọng FDI.

Bên cạnh đó, ông Nguyễn Mại cho rằng, chính sách, mà trước hết là chính sách đầu tư cần phải điều chỉnh. Tin rằng nếu chúng ta có chính sách đúng, có nhiều DN FDI như Samsung, thì Việt Nam không chỉ được đầu tư, có công nghệ mà còn có thể đạt được mục tiêu có hai triệu DN với phần lớn là các DNTN.

Phó Viện trưởng Quản lý Kinh tế T.Ư (CIEM) Nguyễn Thị Tuệ Anh lại quan tâm tác động lan tỏa chiều sâu của FDI, tức là sau khi họ đi sẽ để lại những gì? Thứ nhất, tác động lan tỏa liên quan rất nhiều đến tăng trưởng GDP. Trong cơ cấu GDP, đóng góp của FDI rất lớn nhưng đóng góp cao không có nghĩa là sẽ lan tỏa vào độ sâu của nền kinh tế. Thứ hai, vấn đề sâu xa là tăng năng suất lao động. Tới đây tăng trưởng của Việt Nam phụ thuộc tăng năng suất lao động. Vậy liệu tăng năng suất của FDI có lan tỏa đến năng suất trong nước hay không? DN FDI có lấn át DNTN không?

Theo bà Nguyễn Thị Tuệ Anh, đã có bằng chứng về việc tăng FDI trong cùng ngành, sẽ dẫn đến làm tăng xác suất đóng cửa của DNTN do cạnh tranh gây ra. Cứ tăng 1% FDI ở các ngành liên kết xuôi, sẽ làm giảm xác suất đóng cửa của DNTN ở mức 10,5%. Cứ tăng 1% FDI ở các ngành liên kết ngược có thể dẫn đến làm tăng xác suất đóng cửa lên 15,4%. Các DN sản xuất cuối cùng của Việt Nam chủ yếu gia công XK nên áp lực cạnh tranh thị phần trong nước thấp, như các DNTN ngành dệt - may, da - giày… Vậy nên, nếu hỗ trợ quá nhiều cho FDI sẽ tăng áp lực lên phát triển DN trong nước. Các DN trong nước phải chủ động nhưng nếu DN quá nhỏ thì cần có “bàn tay” của Nhà nước. Thực tế, chính sách FDI chưa làm tốt vai trò tạo liên kết giữa DN FDI với DN trong nước, đặc biệt là DNTN.

Còn TS Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT), cho rằng, đừng nên trông chờ nhà đầu tư nước ngoài mở cửa cho DN trong nước nếu DN chúng ta còn vừa yếu vừa thiếu. Họ phải chờ mình lớn lên để họ chọn lựa. Để giúp cho các DN có năng lực, tạo ra sản phẩm “made in Vietnam” phải có những chính sách hỗ trợ. Chúng ta phải đáp ứng chất lượng tiêu chuẩn cao chứ không thể bắt họ phải hợp tác với mình.

Theo Phó Cục trưởng Đầu tư nước ngoài (Bộ KH&ĐT) Đặng Xuân Quang, thực tế DN FDI thật sự có nhu cầu kết nối, nhưng tại sao mối liên kết còn hạn chế. Ngoài những nguyên nhân khách quan, rõ ràng chính sách FDI hiện chưa làm tốt vai trò tạo liên kết giữa DN FDI với DN trong nước. Do đó, cần xây dựng khung chính sách FDI với việc coi nhiệm vụ tăng năng lực của khu vực DN trong nước, đặc biệt DNTN, là một cấu thành quan trọng của chính sách FDI. Có như vậy mới tăng hiệu quả của FDI.

Nguồn: Nhân Dân

Nguồn: năng lực, kết nối, FDI, kinh tế, doanh nghiệp, hội nhập