Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Những đóng góp của khu vực đầu tư nước ngoài (FDI) đối với sự phát triển, những thay đổi về diện mạo cũng như vị thế của Việt Nam trong hội nhập kinh tế quốc tế là điều đã được khẳng định.

Tuy nhiên, ảnh hưởng lớn của khu vực kinh tế này cũng đồng nghĩa với việc kinh tế Việt Nam sẽ phụ thuộc nhiều vào khu vực FDI và những biến động của nó có thể ngay lập tức sẽ ảnh hưởng đến kinh tế Việt Nam. Nếu điều đó không sớm được nhận diện để khắc phục thì nền kinh tế sẽ càng trở nên mong manh, thiếu tính bền vững.

Kinh tế trong nước yếu thế so với FDI

Sau 30 năm thực hiện thu hút FDI, đến nay tỷ trọng vốn FDI trong tổng vốn đầu tư toàn xã hội chiếm khoảng 25%, đóng góp trên 20% vào GDP, đồng thời cũng là khu vực nộp ngân sách chiếm tỷ trọng cao trong tổng thu ngân sách.  Bên cạnh đó, khối DN FDI cũng chiếm tỷ trọng lớn và ngày càng tăng trong tổng kim ngạch XK của Việt Nam với tỷ lệ khoảng 70% và cũng là khu vực chiếm tới 30% lực lượng lao động tại các DN. Điểm lại những đóng góp lớn của khu vực FDI đối với kinh tế Việt Nam để thấy, một mặt, khu vực FDI có đóng góp lớn vào sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, mặt khác, cụm từ “ngày càng tăng” cũng đang làm tăng mối lo ngại về một nền kinh tế phụ thuộc quá nhiều vào đầu tư nước ngoài.

Nhấn mạnh tỷ trọng XK của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài tăng nhanh, TS. Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR) cho rằng, Việt Nam ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào sản lượng của khu vực FDI, đặc biệt một số công ty lớn như Samsung. Theo ông Thành, nếu như năm 2009, XK của khu vực FDI chỉ chiếm 32,9% tổng XK thì còn số này đã tăng lên 70,2% năm 2016 và 72,4% trong nửa đầu năm 2017. Bên cạnh đó, với dòng vốn lớn từ khu vực FDI, vốn đầu tư toàn xã hội khu vực này liên tục tăng ở mức cao trong những năm gần đây. Dù suy giảm trong nửa cuối năm 2016, dòng vốn từ khu vực FDI đã phục hồi đáng kể trong nửa đầu năm 2017. Trong khi đó, lượng lao động sử dụng tại các doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực công nghiệp tiếp tục duy trì mức tăng trưởng cao. Ngược lại, số lao động sử dụng trong khu vực ngoài nhà nước thậm chí đã giảm tuyệt đối trong 6 tháng đầu năm 2017.

“Những điều này cho thấy khu vực kinh tế trong nước đang ngày trở nên yếu thế so với khu vực FDI, đặc biệt trong bối cảnh quá trình hội nhập quốc tế đang được mở rộng”, TS. Nguyễn Đức Thành nói.

Bình luận về vấn đề này, ông Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) cho rằng, trong khi các DN Việt đang loay hoay với việc sản xuất kinh doanh, tìm đầu ra cho sản phẩm thì trong 30 năm qua XK của khu vực FDI đã có thành tích vượt trội. Việc khu vực FDI lớn mạnh và có sức chi phối như vậy cũng là tất yếu khi DNNN đa phần làm ăn không hiệu quả, thất thoát lớn về nguồn lực, DN tư nhân thì hầu hết là DN vừa và nhỏ, vì thế không thể chiếm lĩnh ngay thị trường được. Sự phát triển vượt lên của khu vực FDI là rất đáng mừng, song chính điều đó cũng để lại cho chúng ta những bài học để điều chỉnh trong các bước đi tiếp theo.

Minh chứng rõ ràng cho bài học đó phải kể đến sự cố đáng tiếc Galaxy Note 7 của Tập đoàn Samsung vào thời điểm gần cuối năm 2016. Với nhiều sản phẩm bị cháy, nổ trước đó, tới tháng 10/2016 Samsung đã phải dừng sản xuất và cho thu hồi các sản phẩm Galaxy Note 7. Được biết, tổ hợp sản xuất điện thoại, linh kiện điện thoại của Samsung ở Việt Nam sản xuất khoảng 35% tổng sản lượng thiết bị di động của Samsung trên toàn cầu, vì thế, bên cạnh những thiệt hại của DN thì sự cố này cũng ngay lập tức đã có tác động đến kim ngạch XK của Việt Nam tại thời điểm đó.

Theo số liệu thống kê từ Tổng cục Hải quan, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tháng 9/2016 của cả nước đạt hơn 29,97 tỷ USD, giảm 5,2%, tương ứng giảm gần 1,65 tỷ USD so với tháng 8/2016. Trong đó XK đạt gần 15,42 tỷ USD, giảm 4,2%, tương ứng giảm 677 triệu USD so với tháng 8/2016, chiều nhập khẩu cũng trong tình hình tương tự khi đạt hơn 14,55 tỷ USD, giảm 6,2% tương ứng 969 triệu USD so với tháng 8/2016. Số liệu từ Tổng cục Hải quan cũng cho thấy, kim ngạch xuất nhập khẩu của khu vực FDI trong tháng 9/2016 đạt gần 19,79 tỷ USD, giảm 3,8%, tương ứng giảm 774 triệu USD so với tháng 8/2016.  Đi sâu vào lĩnh vực XK mặt hàng điện thoại các loại và linh kiện, thống kê của Tổng cục Hải quan cũng cho thấy, trong tháng 10/2016, kim ngạch XK mặt hàng này đạt  gần 2,84 tỷ USD, giảm 2,6% so với tháng 8/2016.

Nhập khẩu tăng mạnh khiến thâm hụt thương mại với Hàn Quốc đã vượt qua thâm hụt thương mại với Trung Quốc. Trong nửa đầu năm, nhập khẩu từ Hàn Quốc đạt 22,5 tỷ USD, tăng 51,2% trong khi nhập khẩu Trung Quốc chỉ tăng 16,8% và đạt 27,1 tỷ USD.  Theo đó, thâm hụt thương mại Việt Nam - Hàn Quốc ở mức 15,9 tỷ USD, cao hơn nhiều so với mức thâm hụt 14,1 tỷ USD từ Trung Quốc. Điều này cùng với cơ cấu mặt hàng xuất nhập khẩu chính phản ánh xu hướng phụ thuộc về thương mại vào một số doanh nghiệp lớn đến từ Hàn Quốc, đặc biệt là Samsung”.

(Trích Báo cáo của VEPR)

Nên tạo mọi điều kiện cho DN nội lớn mạnh

Trước sự sụt giảm này, thời điểm đó, các chuyên gia kinh tế đã ví von rất hình ảnh rằng, Samsung “hắt hơi” thì kinh tế Việt Nam “sổ mũi” để cảnh báo về nguy cơ phụ thuộc của kinh tế Việt Nam vào khu vực FDI. Tác động theo dạng domino này không có gì lạ khi Samsung đóng góp khoảng 20% tổng kim ngạch XK của Việt Nam. Sự cố này khiến người ta đã hình dung về những hậu quả nặng nề hơn rất nhiều nếu như những “ông lớn” FDI gặp rủi ro.

“Nguồn vốn FDI có mặt trái của nó, khi chúng ta quá phụ thuộc vào nó thì rất nguy hiểm. Khi đã đầu tư vào một quốc gia thì không dễ gì người ta rút ra, nhưng thực tế FDI còn phụ thuộc rất nhiều vào quan hệ chính trị, quan hệ xã hội hay quan hệ địa chính trị khu vực, khi những quan hệ này bị ảnh hưởng, chắc chắn các DN FDI sẽ phải tính đến chuyện rút ra khỏi những thị trường mà họ đang đầu tư. Ví dụ, vừa qua một số DN đến từ các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc đã rút lui khỏi Trung Quốc”, ông Nguyễn Văn Toàn, chuyên gia về đầu tư nước ngoài lưu ý.

Nhấn mạnh tình hình kinh tế chính trị thế giới có những biến động và nguồn vốn FDI vì thế có thể cũng “ra – vào” rất nhanh theo những biến động của nền kinh tế, chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, nếu Việt Nam không nhận được sự chuyển giao công nghệ từ các DN FDI thì cuối cùng nếu vì lý do bất khả kháng nào đó, các DN FDI rút khỏi thị trường Việt Nam thì Việt Nam gần như mất trắng. “Có rất nhiều rủi ro khi kinh tế phụ thuộc rất nhiều vào FDI, vì thế, ngoài vấn đề hỗ trợ phát triển kinh tế, giải quyết công ăn việc làm, nâng cao tay nghề cho nhân lực, quan trọng hơn là phải làm sao để người lao động, DN Việt Nam dần dần được chuyển giao, làm chủ các công nghệ hiện đại. Đồng thời Việt Nam cần xây dựng được nền tảng của nền kinh tế đó là ngành công nghiệp hỗ trợ để có thể chủ động trong mọi tình huống và nhất thiết phải đa dạng hóa các nhà đầu tư vào Việt Nam, không nên quá tập trung, quá lệ thuộc vào một hoặc một vài nhà đầu tư lớn”, chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu nói.

Theo TS. Phan Hữu Thắng, sự thiếu liên kết giữa DN FDI và DN trong nước, việc chuyển giao công nghệ chưa tốt đã không giúp cho DN Việt mạnh lên. Và nếu không rút kinh nghiệm về vấn đề này thì nó sẽ không giúp chúng ta xây dựng được một nền kinh tế tự cường, mà chúng ta sẽ trở thành nền kinh tế bị phụ thuộc, đây là điều rất nguy hiểm. Vì thế, trong thời gian tới chính sách quản lý, hệ thống pháp luật phải được xây dựng làm sao để vừa đảm bảo Việt Nam hội nhập, tuân thủ cam kết quốc tế vừa bảo vệ được mình và phát triển.

TS Phan Hữu Thắng cũng nhấn mạnh, để giảm bớt sự phụ thuộc của nền kinh tế vào khu vực đầu tư nước ngoài, một điều hết sức quan trọng là phải tạo mọi điều kiện cho DN trong nước phát triển. Theo đó, những gì DN Việt Nam làm được thì phải để DN Việt làm, dù chất lượng có thể thấp hơn so với DN ngoại, đồng thời Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ để xây dựng các thương hiệu, sản phẩm chủ lực của Việt Nam để thúc đẩy XK.

Nguồn: Báo Hải Quan

Từ khóa: được gì, sau 30 năm, thu hút FDI, bài 2, kinh tế Việt Nam, gia tăng, lệ thuộc, FDI